Արցախյան հակամարտությունը՝ Հնդկաստանի ու Պակիստանի դիտանկյունից. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Չնայած վերջին մի քանի տարիներին ռեգիոնալացման որոշակի միտումներին՝ մեկ տարածաշրջանում տեղի ունեցող իրադարձությունները որոշակիորեն իրենց հետևանքներն ու ազդեցությունն են ունենում նաև այլ տարածաշրջանների վրա։ Դա վերաբերում է նաև անվտանգային ճարտարապետությանը։ Մասնավորապես, լոկալ հակամարտությունները կարող են փոխել անվտանգային ու տնտեսական իրադրությունը նաև այլ տարածաշրջաններում։ Օրինակ՝ Ուկրաինայում ընթացող պատերազմը գլոբալ մասշտաբով փոփոխություններ է առաջ բերել անվտանգային ճարտարապետության մեջ՝ ազդելով նաև այն տարածաշրջաններում առկա իրադրության վրա, որոնք շատ հեռու են Եվրոպայից։

Ընդ որում, միջազգային հարաբերություններում դիվանագիտության ու միջազգային իրավունքի փոխարեն առաջ է մղվել ուժի կիրառման գործոնը։ Դրա համար էլ պետությունները կտրուկ ավելացնում են իրենց ռազմական բյուջեները։ Ինչ վերաբերում է Արցախյան հակամարտությանը, ապա այս շրջանակում տեղի ունեցող իրադարձությունները սերտորեն կապված են այլ տարածաշրջաններում առկա դասավորության հետ։ Առաջին հայացքից ֆանտաստիկ կարող է թվալ, սակայն Հարավային Կովկասում ընթացող գործընթացներում ներգրավված են Հարավային Ասիայի երկու հսկաները՝ Հնդկաստանը և Պակիստանը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ Հնդկաստանը և Պակիստանը ժամանակին միասնաբար ընդգրկված էին մեկ գաղութի՝ բրիտանական Հնդկաստանի շրջանակում, այնուամենայնիվ, անկախացումից ի վեր շարունակում են մնալ անհաշտ հակառակորդներ, որոնք ունեն տարածքային չլուծված խնդիրներ և պայքարում են Ջամու և Քաշմիր նահանգների համար։

Ընդ որում, Հնդկաստանի դեմ պայքարում Պակիստանին աջակցում է Չինաստանը՝ փորձելով թույլ չտալ Հարավային Ասիայի տարածաշրջանում Նյու Դելիի գերակայության հաստատումը։ Սակայն Պակիստանի ու Հնդկաստանի թշնամանքը պրոյեկտվում է նաև այլ տարածաշրջանների վրա։ Գաղտնիք չէ, որ Ադրբեջանը, Պակիստանը և Թուրքիան ամուր եռակողմ հարաբերություններ են պահպանում։ Այդ հարաբերություններում էական նշանակություն ունի իսլամական գործոնը, քանի որ երեք երկրում էլ գերակշռում է մահմեդական բնակչությունը։ Իսկ Արցախյան հակամարտությունն օգտագործվում է Անկարա-Իսլամաբադ-Բաքու դաշինքը խորացնելու հիմք ստեղծելու նպատակով։ Այդ ֆոնի ներքո կազմակերպվում են բարձրաստիճան զինվորականների փոխայցելություններ, փորձի փոխանակում և նույնիսկ համատեղ զորավարժություններ, որոնք կրում են «Երեք եղբայր» խորագիրը։ Խոսքը նաև սպառազինությունների մատակարարման մասին է։

Ադրբեջանը դիտարկում է Պակիստանից չորրորդ սերնդի JF-17 Thunder Block-III կործանիչների ձեռքբերման հարցը, որոնք համալրված են ռադիոտեղորոշման բարելավված համակարգով և նորագույն սպառազինությամբ։ Իսկ Թուրքիան ձգտում է Պակիստանին ներգրավել Ադրբեջանի հետ համատեղ իրագործվող «Կաան» կոչվող նոր սերնդի կործանիչների մշակման նախագծում։ Անկարա-Իսլամաբադ-Բաքու գործակցությունը դրսևորվում է նաև արտաքին հարաբերություններում փոխադարձաբար միմյանց աջակցելու տեսքով։ Էրդողանը տարբեր ամբիոններից Պակիստանին աջակցող ելույթներով է հանդես գալիս՝ ընդգծելով, թե Հնդկաստանը ոտնահարում է Քաշմիրում ապրող մահմեդականների իրավունքները։ Իսկ Ալիևը հայտարարում է, թե Քաշմիրի հարցում իրենք անվերապահ աջակցում են Պակիստանին։ Դրա փոխարեն Իսլամաբադից էլ հավաստիացնում են, թե Արցախյան հակամարտության հարցում Բաքվին են աջակցում՝ ճանաչելով Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը, իսկ Հայաստանի հետ հարաբերությունները կարող են հաստատել այն ժամանակ, երբ Երևանը կարգավորի իր հարաբերությունները Բաքվի հետ։

Նկատենք, որ Պակիստանը միակ երկիրն է աշխարհում, որը չի ճանաչում Հայաստանը՝ որպես պետություն, նույնիսկ այն դեպքում, երբ Հայաստանը ճանաչում է Պակիստանը։ Եվ բնական է, որ Անկարա-Իսլամաբադ-Բաքու դաշինքը Հարավային Կովկասում հաջողություններ գրանցելուց հետո իր ուշադրությունն ամբողջությամբ կենտրոնացնելու է Քաշմիրի ուղղությամբ։ Ուստի, այս իրողությունը չի կարող չանհանգստացնել Հնդկաստանին, որը գլոբալ դերակատար դառնալու հայտ է ներկայացրել։ Անցյալ տարի Հնդկաստանն իր բնակչության թվով անցավ Չինաստանին՝ դառնալով ամենամարդաշատ երկիրն աշխարհում։ Իսկ տնտեսության մեծությամբ 2022 թվականին Հնդկաստանն անցավ իր գաղութարար երկրին՝ Մեծ Բրիտանիային՝ դառնալով աշխարհում հինգերորդ տնտեսությունը։ Բազմաթիվ տնտեսական վերլուծաբանների գնահատականների համաձայն, մի քանի տասնամյակ հետո Հնդկաստանը կարող է դառնալ աշխարհում երկրորդ խոշոր տնտեսությունը։

Պարզ է, որ Նյու Դելին իր տնտեսական և դեմոգրաֆիկ ներուժը կարող է տրանսֆորմացնել նաև ռազմական ներուժի, մանավանդ որ Հարավային Ասիայի հսկան այս առումով մի շարք առավելություններ ունի։ Ճիշտ է, Հնդկաստանի սպառազինությունների հիմնական մատակարարը դեռևս մնում է Ռուսաստանը, սակայն ուկրաինական պատերազմից հետո Ռուսաստանի մասնաբաժինն այս հարցում շեշտակիորեն նվազում է։ Հնդկաստանի հետ ռազմական համագործակցությունը խորացնելու պատրաստակամություն է հայտնում նաև Արևմուտքը՝ նպատակ ունենալով ուժեղացնել այդ երկրի դիրքերն Ասիայում Չինաստանին զսպելու նպատակով։ Ուստի, պատահական չէ, որ Հնդկաստանը ոչ միայն արևմտյան սպառազինություններ է ձեռք բերում, այլև հասանելիություն է ստանում արևմտյան առաջատար տեխնոլոգիաներին, քանի որ արևմտյան մի շարք երկրներ (օրինակ՝ ԱՄՆ-ը և Ֆրանսիան) Հնդկաստանի հետ ռազմական նշանակություն ունեցող տեխնոլոգիաների համատեղ արտադրության ծրագրեր են նախաձեռնել։

Իսկ հասանելիությունն արևմտյան առաջատար տեխնոլոգիաներին հնարավորություն է տալու Նյու Դելիին հանդես գալ նաև սեփական որակյալ ռազմական արտադրանքով։ Ընդ որում, Հնդկաստանն արդեն իսկ փորձեր է ձեռնարկում սպառազինություններ մատակարարող երկրից դառնալ զենք արտահանող երկիր։ Իսկ արտահանման աշխարհագրությունը դուրս է եկել Հարավային Ասիայի հարակից երկրների շրջանակից։ Հնդկաստանը սկսել է զենք մատակարարել Հայաստանին՝ փորձելով հաստատվել մեր տարածաշրջանում՝ որպես ինքնուրույն խաղացող ու հակակշռել Թուրքիա-Պակիստան-Ադրբեջան դաշինքին։ Բայց Նյու Դելի-Երևան համագործակցությունը նոր է ձևավորվում։ Դեռ չկան համատեղ խոշոր նախաձեռնություններ։ Հարկավոր է, որ երկու երկրների փոխգործակցությունը սպառազինությունների մատակարարման շրջանակից դուրս գա և ավելի բազմաբնույթ տեսք ստանա։ Հնդկաստանի աճող ազդեցությունը համաշխարհային մակարդակով կարող է լուրջ հեռանկարներ բացել Հայաստանի համար։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում