Անկլավների փոխանակման վերաբերյալ նոր խոսույթ է շրջանառվում. ինչ է հայտնի

Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանազատման ու սահմանագծման գործընթացում անկլավների և էքսկլավների հարցը կրկին հայտնվել է հանրային ուշադրության կենտրոնում։ Դրան զուգահեռ նկատելիորեն փոխվել է նաև իշխանությունների հռետորաբանությունը․ եթե նախկինում հանրային քննարկումներում շրջանառվում էր Տիգրանաշենը՝ ադրբեջանական «Քյարքի» անվանմամբ ներկայացնելու և այն Ադրբեջանին պատկանելու մասին պնդումների թեման, ապա այժմ խոսվում է նաև տարածքների հնարավոր փոխանակման և հանրաքվեի մասին։

Այս փոփոխությունը տեղի է ունենում հանրային լուրջ քննարկումների, տարբեր նախաձեռնությունների և Տիգրանաշենի հնարավոր զիջման վերաբերյալ մտահոգությունների ֆոնին։ Քննադատների գնահատմամբ՝ տարածքի միակողմանի հանձնումը կարող էր լուրջ քաղաքական և անվտանգային հետևանքներ ունենալ, ուստի իշխանությունների՝ փոխանակման տարբերակի մասին հայտարարությունները կարող են դիտարկվել որպես մարտավարության փոփոխություն։

«ՀայաՔվե» միավորման համակարգող Ավետիք Չալաբյանը, անդրադառնալով խնդրին, պնդել է, որ Տիգրանաշենը երբևէ որևէ միջպետական փաստաթղթով Ադրբեջանին չի փոխանցվել։
«Դա Հայաստանի Հանրապետության տարածքն է, կամ եղել է Հայաստանի խորհրդային ստալինյան հանրապետության տարածք, որը պարզապես եղել է Նախիջևանի հարևան վարչական ենթակայության ներքո, բայց իրավական կերպով երբևէ չի փոխանցվել Ադրբեջանին»,- նշել է նա։

Չալաբյանի ներկայացմամբ՝ խորհրդային տարիների քարտեզների ուսումնասիրությունը հարցեր է առաջացնում Տիգրանաշենի՝ Ադրբեջանի տարածք համարվելու իրավական հիմքերի վերաբերյալ։ Նրա խոսքով՝ որոշ ավելի ուշ քարտեզներում, մասնավորապես՝ 1957 թվականին հրապարակված քարտեզում, տարածքն արդեն ներկայացվել է որպես անկլավ։ Սակայն, ըստ նրա, մասնագետներին չի հաջողվել գտնել այն իրավական ակտը, որով տարածքը փոխանցվել է Ադրբեջանին։

Հարցը, սակայն, միայն իրավական չէ։ Տիգրանաշենի և հարակից տարածքների հնարավոր զիջումը կարող է ունենալ նաև լուրջ անվտանգային հետևանքներ։ Չալաբյանի գնահատմամբ՝ այդ տարածքը կարևոր նշանակություն ունի Հայաստանի պաշտպանական համակարգի համար։

«Դա մեր պաշտպանական բնագծի ամբողջական խախտում է։ Մեր պաշտպանական բնագիծը՝ Զանգակատնից մինչև Երասխ, մոտ 30-40 կիլոմետր, մեր պաշտպանական կարևորագույն բնագիծն է, որը այս ամբողջ ընթացքում երբևէ Ադրբեջանը չի կարողացել խախտել, որովհետև մենք միշտ եղել ենք գերիշխող դիրքերում»,- ասել է նա։
Չալաբյանը զգուշացրել է, որ Տիգրանաշենի հնարավոր զիջման դեպքում Ադրբեջանը կարող է հայտնվել հայկական պաշտպանական դիրքերի թիկունքում՝ վտանգելով Սյունիքի և Վայոց ձորի կապը Հայաստանի մյուս տարածքների հետ։ Այս գնահատականը ցույց է տալիս, թե ինչու է խնդիրը շարունակում մնալ հանրային և քաղաքական քննարկումների առանցքում։

Այս ֆոնին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ սահմանի երկու կողմերում անկլավներ և էքսկլավներ չպետք է լինեն։ Նրա դիրքորոշումը ենթադրում է, որ կողմերը պետք է քննարկեն տարածքների համապատասխան փոխանակման տարբերակը։
Նույն թեմային անդրադարձել է նաև արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը՝ նշելով, որ Հայաստանի՝ միջազգայնորեն ճանաչված 29 743 քառակուսի կիլոմետր տարածքից որևէ հատված փոխանցելու և դրա դիմաց այլ տարածք ստանալու հարցը, իր խոսքով, ենթադրում է համաժողովրդական քվեարկություն։

Միրզոյանի հայտարարությամբ՝ հնարավոր լուծումներից մեկը կարող է լինել տարածքների փոխանակումը կամ սահմանին համարժեք տարածքների տրամադրումը։
Այսպիսով, Տիգրանաշենի շուրջ քննարկումները նոր փուլ են մտնում։ Եթե նախկինում հանրային ուշադրության կենտրոնում տարածքի՝ Ադրբեջանին պատկանելու մասին պնդումներն էին, ապա այժմ իշխանությունների հայտարարություններում շեշտադրվում են փոխանակման հնարավորությունն ու հանրաքվեի հարցը։

Past.am-ի դիտարկմամբ՝ առանցքային հարցը շարունակում է մնալ այն, թե ինչ իրավական հիմքերով և ինչ պայմաններով կարող են քննարկվել սահմանային տարածքների կարգավիճակն ու հնարավոր փոխանակումը։ Միաժամանակ, ինչպես ցույց են տալիս Տիգրանաշենի շուրջ ծավալված քննարկումները, ցանկացած որոշում առնչվում է ոչ միայն սահմանազատման գործընթացին, այլև Հայաստանի անվտանգությանն ու հասարակության վստահությանը։

Այս պայմաններում կարևոր է, որ հնարավոր լուծումների վերաբերյալ հանրությանը ներկայացվեն հստակ իրավական հիմքերն ու անվտանգային գնահատականները։ Past.am-ը թեմայի շուրջ քննարկումները դիտարկում է նաև հանրային վերահսկողության տեսանկյունից՝ հաշվի առնելով, որ խոսքը Հայաստանի տարածքային ամբողջականության և ռազմավարական անվտանգությանն առնչվող հարցի մասին է։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում