«Երազում մեր տունն ենք տեսնում, երազում Արծվաշենում ենք». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

26 տարիների ցավը սրտում, բայց լավատես, ծիծաղով ու հույսով...

«Տուն-տեղ կորցրած, ամբողջ կյանքում վեդրոն ձեռս ցեխ եմ կրել, քարը քարին եմ դրել իմ ամուսնու հետ: Որ նոր էինք ամուսնացել, աղքատ ենք եղել: Ես ցեխ ու քար տվողն եմ եղել, ինքն էլ լավ ուստա: Ուստան գիտե՞ս ինչա: Պատշար, պլոտնիկ էլի: Գյուղավարի եմ ասում, կարողա չհասկանաս: Բայց սաղ կորցրել ենք, եկել բոխի ենք քաղում, որ ծախենք»: Դրախտիկում ապրող, բայց Արծվաշենը երազող 81-ամյա Հասմիկ տատն է: Անբացատրելի լավատեսությամբ, սիրով ու հումորով: 26 տարի հետ է գնում: Ասում է` 

Գոնե հիշողությունը լավ չլիներ, չհիշեր անցածը, բայց…

1992-ի օգոստոսի 8-ին ադրբեջանական զինուժը գրոհով վերցրել էր Հայաստանի Կրասնոսելսկի (այսօր՝ Ճամբարակ) շրջանի Արծվաշեն գյուղը: Հայկական կողմը տվեց ավելի քան երկու տասնյակ զոհ: Մինչև ադրբեջանական կողմի գրավումը, Արծվաշենն ուներ ավելի քան 700 տուն բնակչություն: 

«Ամեն դեպքում մենք Արծվաշենն ենք հիշում, երազում Արծվաշենում ենք: Կորցրել ենք մեր գյուղը, հողերը: Դե, 26 տարի է անցել: Ամեն ինչ կորցրինք, բայց արդեն կամաց-կամաց հարմարվում ենք: Բայց էլի ենք երազում, որ մեր տուն կմտնենք, էլի ենք երազում, որ հողի վրա կքայլենք, հանգստարանը կտեսնենք, բայց երևի չկա: Ասում են` չկա, քանդել են թուրքերը, հողին հավասարեցրել: Լավ ջահելներ ունեինք, կորցրինք: Մեր երազում մեր տունն ենք տեսնում: Ինչ էլ ուզում ա լինի` մեր մանկությունն ենք հիշում: Մենք հենց Արծվաշենից ենք: Արծվաշենը հարթ տարածություն ա եղել: 7 մարդ Շամշադինից եկել, վարել են, հողը փորել են ու գյուղ դրել, անունը` Բաշքենդ: Հետո ժողովուրդը, մեր տղերքն ու աղջիկները լավ աշխատել են: Տեղում են աշխատել, խոպան են գնացել. առաջ խոպան էինք ասում, հիմա Ռուսաստան ենք ասում»,-ծիծաղով ասում է Հասմիկ տատը: 

«Այ տենց ոտքի ենք կանգնել, աղջիկ ջան, մենք մի հարկանի տուն ենք ունեցել գյուղում: Բայց պալատներ ենք սարքել ու թողել թուրքերին, եկել: Բայց իրանք սաղ քանդել են, տունն էլ, եղածը առել, գնացել: Ո՞նց կարանք մոռանանք, տուն էինք սարքում, հին տունը քանդում էինք, թազեն էինք սարքում…

Դե, հիմա, ընտելանում ենք կյանքին: Էս գյուղում մի քանի տեղից մարդիկ կան: Ապրուստ չի եղել, բայց իրար մեր ու քիր ենք դառել: Ուզում էին տանեին Նոյեմբերյան, բայց մեր գյուղից պաշտոնով մի մարդ ասեց, որ մեր «ռայոնը» պիտի ամուր պահենք, որ թուրքը չմտնի: Արծվաշենցիք բաժանված են, ով որտեղ կարողացել` այնտեղ ապրում է, բայց մենք չգնացինք: Բայց ոչինչ` արդեն հաց ենք ուտում, հաց թխում, շատ լավ չենք ապրում, բայց մեր գոյությունը պահպանում ենք»,պատմում է Հասմիկ տատը: 

Հասմիկ տատը թոռան ու աղջկա հետ է ապրում, ամուսինը շուտ է մահացել: Աղջիկը` Անահիտ Չոբանյանը, ասում է, որ Արծվաշենից դուրս գալուց հետո Դրախտիկին դժվար են հարմարվել: 

«Հիմա խնդիրները հարթվում են, կամաց-կամաց ժողովուրդը լավ է ապրում, կյանքը բարելավվում է, բայց դե կհիշենք մեր գյուղը` Արծվաշենը: Կամաց-կամաց վերքը սպիանում է: Դրախտիկը մեր գյուղն է, մեր գյուղացիներն են, բայց լավ կլինի, որ Արծվաշենը հայի ձեռը լինի. ուղղակի չգիտեմ` մերոնք էլի կգնա՞ն, թե՞ չէ»,-նշում է նա:

«Արծվաշենում թողել եմ հարազատների գերեզմաններ, հող ու ապրուստ»...

Բայց որ «գյուղովի» դուրս ենք եկել, մի քիչ կարողանում ես հարմարվես, «գյուղովի» ցավը տանելն ավելի հեշտ է, տենց ամեն ինչն էլ հեշտ է: Որ ժողովուրդը դուրս եկավ, շատ նեղն էինք: Ստիպված պիտի հողին կպնեիր, անասուն պահեիր, որ կարողանայիր գոյատևել: Էն ժամանակ գոյատևում էինք, հիմա, փառք Աստծո, լավ ենք: Ժողովուրդն իրա աշխատանքով ա առաջ գնում, էն ժամանակվա նման չի, ժողովուրդն առաջ ա ընկել: Հողագործություն համարյա չկա, հիմնականում` անասնապահություն: Մենք երեք հոգի ենք, ես եմ, մամաս ու տղես. դեռ չի ամուսնացել, ջահել տղայա»,-պատմում է նա: 

Տիկին Անահիտի խոսքով` գյուղում 80 տոկոսը Արծվաշենից են:

«Բաքվից, Կիրովաբադից էլ կային, իրանք չեն հարմարվում, դուրս են գալիս: Իրանցից ով տունը ծախում է, արծվաշենցին ա առնում: Մեր գյուղացիք շատ աշխատող ժողովուրդ են: Հարմարվող են: Հարմարվում ես, համակերպվում: Ժամանակը բուժում է: Մի քանի տարի անցնում ա` համակերպվում ես, բայց Աստված չանի…

Հորեղբորս տղայի ընտանիքին թուրքերը վառել են: Արծվաշենից մինչև Կարմիր ընկած ճանապարհին: Կինը, երեք էրեխեն, հորողբորս տղու քեռու հարսը, հարևանի էրեխեն… 6 հոգու վառել են ավտոյի մեջ, ինքն էլ 7-րդն էր: Իր ընտանիքին որ վառեցին, ինքը ողջ էր մնացել, բայց 7 օր մնաց ու մահացավ: Էրեխեքը փոքր էին` մեծը 5 տարեկան էր, փոքրը երեք ամսական, մյուսն էլ` 4»:

Արծվաշենը 1992 թ. օգոստոսի 8-ից զավթված է Ադրբեջանի կողմից: 2018 թվականի օգոստոսի ութին կլրանա 26-րդ տարին: Այս ընթացքում բազմիցս բարձրացվել է արծվաշենցիների փոխհատուցման հարցը: 

Տիկին Անահիտն ասում է, թե ինչ-որ բան լիներ` կիմանար:

«Մեկ ասում են` եղել է, մեկ էլ ասում են` տվել են, բայց մի քանի հոգով յուրացրել են: Չգիտեմ` սուտ ա, ճիշտ ա, բայց երևի տենց բան եղել է: Ժողովուրդը իրար մեջ ասումա, բայց խոսքը սուտ տեղը դուրս չի գալիս: Սպասում ենք փոխհատուցմանը: Եթե տան, ժողովուրդն առաջ կգնա, օգուտը շատ կլինի, լավ կլինի: Ամենքն արդեն իրանց ապրուստը կբարելավեն, «ռեմոնտ» կանեն: Էսօր մեկը «կրիշնա» փոխում, մեկը կողքից սենյակ ա սարքում, մեկը` գոմ, մեկն էլ ավտո առնում: Որ տան, ռուսի ասած` իրանց կյանքը «պերիոդ» կընկնի»: