Իրաքյան Քրդստանն ու թուրքական քրդերը. անկախության հանրաքվեն կդառնա՞ շղթայական. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է Արևելագիտության ինստիտուտի Թուրքիայի բաժնի ղեկավար Վահրամ Տեր–Մաթևոսյանը

– Քրդաբնակ շրջաններ ունեցող չորս երկրները՝ Իրաքը, Իրանը, Սիրիան և Թուրքիան, դեմ են արտահայտվել Իրաքյան Քրդստանի՝ անկախության հանրաքվե անցկացնելու մտադրությանը: Սակայն դատելով նրանց հայտարարություններից՝ մտահոգվելու ամենամեծ պատճառն ունի Թուրքիան: Իսկապես այդպե՞ս է:

– Այո: Մերձավոր Արևելքում քրդերի դեմ ամենահետևողական պայքարը միշտ վարել է Թուրքիան: Եվ այժմ Թուրքիան նորից դեմ է առնում մի խնդրի, որը, նրան թվում էր, կարողացել էր ինչ–որ կերպ լուծել:

2000–ականների վերջին Թուրքիան կարողացավ «աշխատաոճ» գտնել Իրաքյան Քրդստանի հետ: Այն է՝ ոչ թե գնալ հակամարտության, այլ փորձել նրան ներգրավել տարբեր բիզնես–ծրագրերում, նախաձեռնություններում, ինչի արդյունքում Իրաքյան Քրդստանի համար Թուրքիան պետք է դիտվեր ոչ թե հակառակորդ, այլ գործընկեր: Թուրքիայի կողմից դա բավականին հաշվենկատ քայլ էր, որը կարողացավ ցանկալի արդյունք ապահովել առնվազն 10 տարի: Թուրքական կապիտալի ներկայությունն Իրաքյան Քրդստանում հսկայական էր: Էրբիլ այցելողները դժվարանում էին այն տարբերել թուրքական այլ քաղաքներից՝ նկատի ունենալով թուրքական բրենդների առատությունը:

Ի հավելումն այս ամենի, թուրքական պետությունը չկարողացավ աշխատանքի ընդունելի բանաձև գտնել իր տարածքում ապրող քրդերի հետ: Ճիշտ է, Թուրքիայի քրդերը տասնամյակների ընթացքում մի քանի անգամ փոխել են իրենց առաջնահերթությունները: Եթե 1970–80–ականներին Օջալանը պայքարում էր անկախության համար, ապա 90–ականներին շեշտը դրվեց ավելի շատ մշակութային, քաղաքական ինքնավարության վրա: Իսկ այսօր քրդական տարբեր ուժեր հանդես են գալիս միանգամայն այլ, հաճախ իրարամերժ առաջնահերթություններով: Ինչ էլ լինի, նրանց կառավարելի պահելու բանաձևը Թուրքիան այդպես էլ չկարողացավ գտնել: Այնպես որ, Թուրքիան իրական պատճառներ ունի լուրջ մտահոգություններ ունենալու այս հանրաքվեի առնչությամբ, քանի որ այն կարող է անկայունության հերթական ալիքի պատճառ դառնալ:

Ուստի եթե Իրաքյան Քրդստանը, այնուամենայնիվ, գնա այդ քայլին, Թուրքիայի հակազդեցությունը լինելու է բացասական: Վերջիվերջո, դա կդառնա նախադեպ: Այն շղթայական ռեակցիան, որն այդ ֆենոմենը կարող է առաջացնել Թուրքիայում, բավականին անկանխատեսելի հետևանքներ կարող է ունենալ:

– Իսկ Թուրքիայի քրդական համայնքն ինչ–որ կերպ արձագանքե՞լ է իրաքյան քրդերի մտադրությանը:

– Թուրքիայի քրդական համայնքի ներսում իսկապես ճգնաժամ կա: Նախ, այն խիստ աղճատված ու տարաբևեռ է: Նույնիսկ նրանց թվի վերաբերյալ հստակ պատկերացում չկա: Կան միայն մոտավոր հաշվարկներ: Մյուս կողմից, քրդամետ «Ժողովուրդների դեմոկրատիա» կուսակցությունը, ըստ էության, գլխատված է, ղեկավարությունն անազատության մեջ է: Ուստի քաղաքական գործընթացների վրա ազդել չեն կարող: Իսկ փոքր կուսակցություններն ու միություններն էլ ինֆորմացիոն բլոկադայի մեջ են՝ երկրի հարավարևելյան հատվածներից ինֆորմացիոն հոսքերը բավականին սուղ են: Ես կոնկրետ որևէ արձագանք չեմ լսել, սակայն ընդհանուր առմամբ տրամադրվածությունը պետք է լինի դրական:

– Տեսակետ կա, որ քրդական հարցը կարող է դառնալ Թուրքիայի փլուզման նախապատճառը կամ հիմքը: Իսկապե՞ս այդպես է:

– Որ քրդական հարցը Թուրքիայի պետականության հիմքերը սասանող ամենակարևոր գործոններից է, երկու կարծիք լինել չի կարող: Եվ եթե Թուրքիայի իշխանությունները շարունակեն այս հարցի նկատմամբ վարել ջայլամի կամ բռնի ուժի օգնությամբ այն ճնշելու քաղաքականություն, ապա խնդիրը առնվազն կշարունակի մնալ թուրքական պետականության հիմքերը սասանող հնարավոր գործոններից մեկը:

Քրդական խնդիրը լուծելու ամենապատեհ առիթը 2011–12 թթ. նոր Սահմանադրություն ընդունելու պահն էր: Այն ժամանակ քրդերը հստակ դիրքորոշում ունեին: Սահմանադրության 66–րդ հոդվածը պետք է փոխվեր, իսկ այն սահմանում էր, որ Թուրքիայի բոլոր քաղաքացիները թուրք են: Կարծես թե, քրդերը այդ առնչությամբ նախնական պայմանավորվածություն ունեին: Նաև խնդիր էր դրված երկրի ներսում ապահովելու քրդերի մշակութային ինքնավարության տարրական իրավունքները: Սակայն նրանց պահանջներն անտեսվեցին: Ուստի բոլոր հիմքերը կան պնդելու, որ Թուրքիայում քրդական հարցը ավելի կխորանա, քանի դեռ թուրքական իշխանությունները հակված են վերացնելու խնդրի հետևանքները, այլ ոչ թե պատճառները: Պատմությունը կշարունակվի կրկնվել՝ նորանոր մարտիկներ կհամալրեն Քրդական աշխատավորական կուսակցության շարքերը, իսկ Թուրքիան էլ կշարունակի պայքարել ՔԱԿ–ի դեմ: Այս առնչությամբ պետք է հստակ ձևակերպենք, որ Թուրքիայում ընթանում է քաղաքացիական պատերազմ:

Ի դեպ, թուրքական պետականության հիմքերը խաթարելու տեսանկյունից քրդական հարցից բացի կան այլ գործոններ նույնպես: Թուրքական իշխանություններն էլ են շատ լավ հասկանում, որ դա ինքնությունների խնդիրն է: Տարիներ շարունակ երկրում գործող ճնշող գաղափարախոսությունը՝ քեմալականությունը, պարտադրել է մեկ միավորող ինքնություն՝ քեմալական ազգայնամոլությունը, համաձայն որի՝ Թուրքիայում ապրում են միայն թուրքեր: Բայց հանկարծ ի հայտ են գալիս 150 այլ ինքնություններ, որոնք հայտ են ներկայացնում ցույց տալու, որ պետական կաղապարված այդ գաղափարախոսությունը սին էր: Եվ հիմա Թուրքիայում ինքնությունների վերագտնման պայքար է:

 Շարունակությունը` «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում: