Փնտրվում է ընդդիմություն կամ ինչու Հայաստանում իշխանափոխություն չի լինում

ANALYSIS 24 December, 2015 17:35

Սահմանադրական հանրաքվեից անցել է մի քանի շաբաթ, սակայն տպավորություն է, որ կարծես ոչինչ էլ տեղի չի ունեցել: Աստիճանաբար իշխում են ամանորյա տրամադրությունները, և քաղաքական գործընթացների մասին խոսելն այս օրերին մի փոքր ձանձրալի է դառնում: Այդուհանդերձ մինչև 2018թ.-ը, այսինքն` մինչև նոր սահմանադրության ամբողջությամբ ուժի մեջ մտնելը այդ թեման կշարունակի լինել ակտուալ:

Սահմանադրական հանրաքվեի արդյունքները վերջնականորեն արձանագրեցին, թե ինչ քաղաքական իրավիճակ է ձևավորվել Հայաստանում: Գործընթացը ցույց տվեց, թե որն է մեր իշխանությունների անարդյունավետ կառավարման գլխավոր պատճառը և թե ինչու է այդ իշխանությունը կարողանում ոչ միայն սահմանադրությունն իրեն ծառայեցնել, այլև հեշտությամբ փոխել այն: Ընդ որում` փոխել իր հանդեպ հանրության շատ մեծ անվստահության պայմաններում, ընտրական օրենսգրքի թե բացահայտ, թե քողարկված ոտնահարմամբ: Գլխավոր պատճառը, թերևս, Հայաստանի քաղաքական ընդդիմության սնանկությունն է:

Հանրաքվեի արդյունքները ցույց տվեցին, որ լեգիտիմության հսկայական դեֆիցիտ ունի թե իշխանությունը, և թե ընդդիմությունը: Ուշագրավ է, որ սահմանադրական հանրաքվեին մասնակցելու կոչ էր անում ոչ միայն իշխանությունը, այլև ընդդիմությունը: Բնականաբար յուրաքանչյուրը հորդորում էր ընտրողին համապատասխանաբար այո կամ ոչ քվեարկել: Այս առումով հետաքրքիր է ոչ միայն այն, թե քանի տոկոսն է այո կամ ոչ քվեարկել, այլև ընդհանրապես ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիների քանի տոկոսն է մասնակցել հանրաքվեին: Պարզվում է, որ 2. 566.998 ընտրողից քվեարկությանը մասնակցել է ընդամենը 1.302.613-ը, այսինքն` ընտրելու իրավունք ունեցողների 50,74%-ը:

Հաշվի առնելով, թե ինչպես են սովորաբար Հայաստանում կեղծվում ընտրությունները, որքան ուռճացված են ընտրացուցակները, քանի մահացածների և երկրից բացակայողների փոխարեն են ընտրում, ապա այդ թվից կարելի է ենթադրել, թե ինչպես է մասնակցության թիվը ձգվել, հասցվել 50 և մի փոքր ավելի տոկոսի, նույնիսկ 51%-ի չի հասնում: Այլապես խայտառակություն կլիներ պաշտոնապես արձանագրելը, թե որքան քիչ քաղաքացի է մասնակցել հանրաքվեին: Ստացվում է, որ հանրությունը մեծամասամբ անտեսել է ոչ միայն իշխանության, այլև ընդդիմության կոչը` ակտիվորեն մասնակցել և ոչ քվեարկել:

Պաշտոնական արդյունքներից իմանում ենք, որ նոր սահմանադրությանը այո է քվեարկել մասնակիցների 63.37%-ը, իսկ ոչ է ասել մասնակիցների 32.36% կամ 421.568 ընտրող: Հանրաքվեից հետո ընդդիմությունը շարունակում է հանրահավաքները, պնդում չեղյալ հայտարարել հանրաքվեն, պահանջում է իշխանությունների հրաժարականը, սակայն այդ ցույցերին քաղաքացիների ճնշող մեծամասնությունը նույնպես գերադասում է չմասնակցել: Ավելի քան 400 հազար ոչ քվեարկածները փաստորեն ոչ են ասել նաև ընդդիմությանը` անտեսելով վերջինիս բողոքի ակցիաները և կոչերը:

Սովորաբար ո՞րն է քաղաքական ընդդիմության առաքելությունը: Քաղաքագիտության մեջ հստակ սահմանվում է, որ ընդդիմությունը գործող իշխանությանը հակադրվող ուժ է, որը դեմ է այդ իշխանության կողմից իրականացվող քաղաքական կուրսին, առաջարկում է այլ կուրս, այլ գաղափարներ, այլ մոտեցումներ, այլ լուծումներ: Հետևաբար հարց է առաջանում. իշխանությունից տարբերվող ի՞նչ նոր կուրս է առաջարկում ընդդիմությունը: Բացի այս կամ պաշտոնում որևէ անհատին փոխարինելուց կամ որևէ անհատի հրաժարականը պահանջելուց այլ բան առաջարկո՞ւմ է Հայաստանի գործող ընդդիմությունը: Խոսքը պաթետիկ հայտարարությունների մասին չէ, այլ համակարգված ծրագրերի:

Պատասխանն ակնհայտ է: Չկա նման բան: Պարզապես առաջարկվում է իշխանափոխություն անել և ասվում, որ եթե իրենք լինեն իշխանության, ապա Հայաստանում կհաստատվի օրինականություն, երկիրը կբարգավաճի: Բայց այստեղ տեղին է դասական հարցը` Իյա, իրո՞ք: Այդ ինչպե՞ս: Եթե չեք կարողանում ձեր շուրջը համախմբել ընդդիմադիր տրամադրված հարյուր հազարավոր մարդկանց, ապա ինչպես եք մի ամբողջ երկիր կառավարելու ավելի լավ, քան այսօրվա իշխանությունը:

Ընդդիմությանը սովորաբար բաժանում են երկու հիմնական տեսակի` չափավոր և արմատական: Չափավորն այն ընդդիմությունն է, որն այնքան էլ արմատապես չի տարբերվում իշխանությունից և մի փոքր քննադատելով մանր-մունր հարցերում պատրաստ է նույնիսկ կոալիցիա կազմել: Նման ընդդիմություն է այսօր ԲՀԿ-ն, ՀՅԴ-ն և ՕԵԿ-ը: Այսպես կոչված արմատական ընդդիմության դիրքերից են հանդես գալիս ՀԱԿ-ը, «Ժառանգությունը» և հավակնում է այդպիսին լինել «Հիմնադիր խորհրդարանը»: Եվ հենց այս ուժերի հանդեպ հանրությունն իր վերաբերմունքը ցույց տվեց հանրաքվեին և հանրահավաքներին իր չնչին մասնակցությամբ:

Սահմանադրական հանրաքվեն իրականում դարձավ վստահության հանրաքվե թե իշխանության, թե ընդդիմության համար: Կարող ենք արձանագրել, որ հանրությունն իր գրեթե տոտալ անվստահությունն է հայտնում և իշխանությանը, և ընդդիմությանը: Այստեղ կարող է հարց առաջանալ: Բայց չէ՞ որ նախորդ համապետական ընտրությունների ժամանակ, օրինակ 2008 կամ 2013-ի նախագահական ընտրություններից հետո հանրության զգալի հատված մասնակցում էր հանրահավաքներին և աջակցում էր ընդդիմությանը, սակայն ոչինչ չփոխվեց:

Այո, եթե անգամ այս դեպքում էլ լիներ նման աջակցություն և մասնակցություն, նույնպես կարող էր ոչինչ չփոխվել: Ինչո՞ւ: Որովհետև ընդդիմությունն իր տեսակով, աշխարհայացքով շատ քիչ է տարբերվում գործող իշխանությունից: Ինչպես նշվեց, քաղաքական ընդդիմությունը բոլորովին այլ բան է, քան Հայաստանում գործող ընդդիմությունը: Վերջինս չունի իշխանությունից հստակ տարբերվող կուրս և գաղափարներ, որոնց համար պատրաստ է գնալ մինչև վերջ: Ընդ որում, այդ ընդդիմությունը ժամանակին իշխանություն էր և մարդիկ տեսել են այդ իշխանության աշխատանքն ու գործելաոճը: Ընդդիմությունը կարող է հավակնել իշխանության այն ժամանակ, երբ իշխանության ներսում են անգամ սկսում համակրել այդ ընդդիմությանը, երբ անարդյունավետ և արատավոր քաղաքականությունից սկսում են բողոքել անգամ իշխանության ներսում:

Իսկ այդ բողոքն իրականում կա, բայց բողոքին տեր կանգնող իրական ընդդիմություն չկա, որին կարելի է վստահել: Ուստի մինչև 2017թ.-ի խորհրդարանական ընտրությունները լրջորեն փնտրվում է նոր ընդդիմություն, այլապես սահմանադրության փոփոխությունը Հայաստանում ոչինչ էլ չի փոխի:

Տիգրան Խաչատրյան