Էյնշտեյնը կրկին ճիշտ է. Աստղագետները գտել են սև անցք, որը «քաշում» է տարածություն-ժամանակն իր հետևից

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին 

Գիտնականներն առաջին անգամ անմիջականորեն գրանցել են Լենզե-Թիրինգի էֆեկտը. տարածություն-ժամանակի «տարումը» պտտվող սև անցքի կողմից։ Այս չափազանց հազվագյուտ երևույթը, որը կանխատեսվել էր Էյնշտեյնի հարաբերականության ընդհանուր տեսությամբ դեռևս 1918 թվականին, գործողության մեջ է նկատվել AT2020afhd աստղի մակընթացային քայքայման (Tidal Disruption Event, TDE) ժամանակ։ Հետազոտությունը հրապարակվել է 2025 թվականի դեկտեմբերի 10-ին Science Advances պարբերականում։

Ինչպե՞ս է սև անցքը «պտտում» տարածությունն իր շուրջ

Երբ զանգվածային աստղը չափազանց մոտենում է գերզանգվածային սև անցքին, ձգողականությունն այն պատառոտում է «սպագետիի»՝ նյութի երկար թելերի, որոնք փաթաթվում են սև անցքի շուրջ՝ ձևավորելով ակրեցիոն սկավառակ։ Նյութի մի մասը ներս է ընկնում, բայց մնացածը բևեռներից դուրս է արձակվում հզոր ջեթերով (նյութի շիթերով)։

AT2020afhd-ի դեպքում Քարդիֆի համալսարանի (Cardiff University) Կոզիմո Ինսերայի գլխավորած թիմը տարօրինակ մի բան է նկատել. թե՛ սկավառակը, թե՛ ջեթերը տատանվում էին համաժամանակյա՝ 20 երկրային օրվա պարբերությամբ։ Այս «ճոճումը» Լենզե-Թիրինգի էֆեկտի անմիջական հետևանքն է. արագ պտտվող սև անցքը (միլիարդավոր Արեգակի զանգվածով) իր հետևից է տանում տարածություն-ժամանակի կտորը՝ ստիպելով մոտակա նյութին պրեցեսիայի ենթարկվել, ինչպես մանրիկը։

«Մեր հետազոտությունը ներկայացնում է Լենզե-Թիրինգի էֆեկտի՝ սև անցքի կողմից տարածություն-ժամանակի տարման մասին մինչ օրս ամենահամոզիչ ապացույցը, ասես պտտվող մանրիկը ջրում պտույտի փոթորիկ է ստեղծում», — նշել է Կոզիմո Ինսերան։

Ինչու է այս հայտնագործությունը կարևոր

Մինչ այժմ Լենզե-Թիրինգի էֆեկտը դիտվել է միայն անուղղակիորեն, օրինակ՝ Երկրի շուրջ արբանյակների ուղեծրերում կամ նեյտրոնային աստղերի շուրջ ակրեցիոն սկավառակներում։ Գերզանգվածային սև անցքի մոտ դրա անմիջական հաստատումը բեկումնային է։ Այն ուսումնասիրության նոր գործիք է տալիս հետևյալների համար.

• սև անցքերի սփինը (պտույտը),
• ակրեցիայի մեխանիկան TDE-ի ընթացքում,
• հզոր հարաբերականական ջեթերի ծնունդը։

«Սա մեզ հիշեցնում է, հատկապես տոնական շրջանում, երբ ակնածանքով նայում ենք գիշերային երկնքին, որ մեր ձեռքում է բնության ստեղծած բոլոր տարբերակներով ու երանգներով ավելի ու ավելի զարմանալի օբյեկտներ գտնելու հնարավորությունը», — հավելել է Ինսերան։

Կարճ ասած

Աստղագետներն առաջին անգամ անմիջականորեն տեսել են Լենզե-Թիրինգի էֆեկտը. պտտվող գերզանգվածային սև անցքը տարածություն-ժամանակն է տանում, ինչը ստիպում է ակրեցիոն սկավառակին և ջեթերին «ճոճվել» 20 օրվա պարբերությամբ՝ AT2020afhd աստղի մակընթացային քայքայման ժամանակ։ Սա հաստատում է Էյնշտեյնի 1918 թվականի կանխատեսումը և բացում է սև անցքերի սփինը և էքստրեմալ ակրեցիայի ֆիզիկան ուսումնասիրելու նոր ճանապարհ։ Տիեզերքը շարունակում է ապացուցել, որ հարաբերականության տեսությունն աշխատում է նույնիսկ ամենավայրի պայմաններում։

Հետևեք մեզ՝ այստեղ