Էրդողանի վերընտրման տարածաշրջանային հետևանքները. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Մայիսի 28-ին ընտրությունների երկրորդ փուլով Թուրքիայի գործող նախագահ Էրդողանը վերընտրվեց այդ երկրի նախագահի պաշտոնում։ Թուրքական ընդդիմությունը, չնայած մեծ շանսերի առկայությանը, ի վիճակի չեղավ գեներացնել Թուրքիայում առկա դժգոհությունները Էրդողանին պարտության մատնելու համար։ Էրդողանի վերընտրվելը և Թուրքիայի խորհրդարանում նրա կուսակցության ղեկավարած դաշինքի մեծամասնություն կազմելը հասկանալիորեն էական ազդեցություն է ունենալու ինչպես Թուրքիայի ներքաղաքական կյանքի, այնպես էլ տարածաշրջանային զարգացումների վրա։ Պատահական չէ, որ չսպասելով ընտրությունների երկրորդ փուլի ձայների վերջնական ամփոփմանը՝ Ալիևը շտապեց շնորհավորել Էրդողանին, իսկ Բաքվում մեծ շուքով տոնում էին նրա հաղթանակը, կարծես թե նա Ադրբեջանի նախագահ էր ընտրվել։

Մյուս կողմից էլ՝ Էրդողանի հաղթանակն այնքան ոգևորիչ էր Ալիևի համար, որ դրա հաջորդ օրը նա նոր սանձարձակությամբ հոխորտաց Հայաստանի ու Արցախի հասցեին՝ հերթական սպառնալիքները հղելով։ Ըստ էության, հասկանալի է, որ Էրդողանի իշխանության առջև ծառացած են Թուրքիայի տնտեսական դժվարությունները, գնաճն ու լիրայի արժեզրկման հարցը հանգուցալուծելու խնդիրները, սակայն դրանք լուծելու անկարողությունը հաշվի առնելով՝ նա բնակչությանը փորձելու է կերակրել արտաքին «հաջողություններով»։ Իսկ այդ ճանապարհին կարևորվում է Ադրբեջանի դերակատարությունը և հատկապես այդ երկիրը Թուրքիային կապող ցամաքային սուվերեն միջանցք ձեռք բերելու հարցը։ Պատահական չէ, որ Էրդողանի նախընտրական խոստումների մեջ է մտնում, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքի» բացման հարցը, որին համաթուրքական նշանակություն է տրվում։

Դրանով է պայմանավորված, որ Չավուշօղլուն հայտարարում էր, թե «թուրքի ճանապարհն անցնում է Զանգեզուրով և Ղարաբաղով»։ «Զանգեզուրի միջանցքի» հարցը ենթադրում է, որ այն կխորացնի լարվածությունը Թուրքիայի և Իրանի հարաբերություններում։ Մեկ անգամ չէ, որ Թեհրանը հայտարարել է իր կարմիր գծերի մասին, թե Իրանի համար ընդունելի չէ տարածաշրջանում միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների փոփոխությունը և մասնավորապես հայ-իրանական ճանապարհի կտրումը։ Ուստի, բացառված չեն ոչ միայն սահմանամերձ շրջաններում զորավարժությունները, այլև նույնիսկ բախումները, երբ Իրանը կարող է ուղղակի առճակատվել Թուրքիա-Ադրբեջան տանդեմին։ Բախման հավանականությունը հաշվի առնելու հանգամանքով էր պայմանավորված, որ Թուրքիայի նախագահի ընդդիմադիր թեկնածու Քըլըչդարօղլուն նշում էր, թե Իրան-Հայաստան միասնությունը խոչընդոտում է, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքի» բացմանը։

Ճիշտ է՝ ՌԴ-ն շահագրգռված էր, որ Էրդողանը վերընտրվի, քանի որ նրա հետ կարողանում է որոշակի պայմանավորվածությունների գալ, բայց շահերի բախումը տարբեր հարցերում բացառված չէ։ Եվ դա կարող է կապված լինել նաև այն հանգամանքի հետ, որ Հարավային Կովկասում Թուրքիայի դիրքերը չափից ավելի են ուժեղացել, իսկ Ռուսաստանը Լավրովի շուրթերով հայտարարում է, թե իրենք մտադիր չեն հեռանալ տարածաշրջանից։ Եթե Թուրքիային հաջողվի բացել, այսպես կոչված, «Զանգեզուրի միջանցքը», ապա դրան հաջորդելու են տարածաշրջանից Ռուսաստանին դուրս մղելու քայլերը։ Իսկ Էրդողանի վերընտրվելը Հայաստանի համար նշանակում է Երևանի նկատմամբ Անկարայից եկող ճնշման ուժեղացում։ Թուրքիան կշարունակի նախապայմանների լեզվով խոսել Հայաստանի հետ ու հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը կապել հայադրբեջանական հարաբերությունների հետ։

Մյուս կողմից էլ՝ թուրքական վերնախավում արմատացած է այն պատկերացումը, որ հայ-թուրքական սահմանի բացումն ավելի շատ Հայաստանին է պետք, դրա համար էլ նրանք կփորձեն անընդհատ թանկացնել դրա գինը։ Էրդողանի կողմից նոր թափով զարկ տրվող ազգայնական օրակարգի պայմաններում ակնկալվում է, որ բարդանալու է Թուրքիայում ապրող ազգային փոքրամասնությունների, այդ թվում՝ հայերի դրությունը։ Մյուս կողմից էլ՝ հաշվի առնելով Էրդողանի քաղաքական կենսագրությունը՝ պարզ է, որ նա փորձելու է ոչ միայն պանթուրքական գաղափարներն առաջ տանել, այլև ձգտել հանդես գալ իսլամական աշխարհի առաջատարի ու մահմեդականների շահերի գլխավոր պաշտպանի դիրքերից։

Օրինակ՝ Հնդկաստանը, որի միջազգային ազդեցությունը սկսել է շեշտակի աճել, շահագրգռված չէր Էրդողանի ընտրությամբ, քանի որ նա Պակիստանի հետ սերտ համագործակցության հիմքեր է ստեղծել և պարբերաբար բարձր ամբիոններից Քաշմիրում ապրող մահմեդականների հարցն է բարձրացնում։ Հաշվի առնելով, որ արաբական երկրների տնտեսական ներուժը կարող է նպաստել թուրքական տնտեսության դժվարությունների մեղմացմանը՝ վերջին շրջանում Էրդողանը փորձում էր վերականգնել Թուրքիայի հարաբերություններն արաբական աշխարհի մաս կազմող պետությունների հետ, սակայն նրա աճող հավակնություններն իսլամական աշխարհում հնարավոր է նոր լարվածության առաջացման պատճառ դառնան։

Իսկ ինչ վերաբերում է Արևմուտքի հետ Թուրքիայի հարաբերություններին, ապա պարզ է, որ Էրդողանի անկանխատեսելի ու ինքնուրույն քաղաքականությունը կարող է խորացնել Արևմուտքի դժգոհությունը, նույնիսկ բացառված չէ, որ Արևմուտքը փորձի որոշ տնտեսական սահմանափակումներ մտցնել։ Արևմուտքը կշարունակի ճնշում գործադրել Թուրքիայի վրա, քանի որ Էրդողանը չի դադարեցնում Ռուսաստանի հետ համագործակցությունը, չի միանում հակառուսական պատժամիջոցներին և խոչընդոտում է Շվեդիայի անդամակցությանը ՆԱՏՕ-ին։

ԱՐՏԱԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում