Թռչող սարքերի պատմական ճանապարհը. ինչպե՞ս ստեղծվեց ինքնաթիռը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Սկսած 17-րդ դարի կեսերից եղել են շարժիչավոր սարքերով թռչելու բավականին հաջողված նախագծեր։ Առաջինը Լեհաստանի Վլադիսլավ 4–րդ թագավորի արքունիքի ճարտարապետ, իտալացի Տիտուս Լիվիո Բուրատտինիի նախագիծն էր։ Ութ տարի անց անգլիացի Ռոբերտ Հուկն է օդ բարձրացրել իր կառուցած թռչող սարքը: 1716 թվականին գյուտարար Էմանուել Սվեդենբորգը հրապարակել է թռչող մեքենայի իր հեղինակային կառուցվածքը։ Այդ սարքը շատ առումներով արդեն մոտ էր «ինքնաթիռ» հասկացությանը, քանի որ կառուցվածքում օգտագործվում էր կոշտ թևեր՝ վերհան էֆեկտ ստանալու համար: Եվս կես դար անց գերմանացի գիտնական Մ.Բաուերն է առաջարկել ոչ միայն կոշտ թևերով սարք, այլ նաև պտտվող պրոպելլերի առկայություն: Ցավոք, թղթի վրա մշակված այդ նախագիծը հնարավոր չի եղել կյանքի կոչել։

18-րդ դարի վերջից ինքնաթիռների զարգացումը զուգահեռ է ընթացել պլաներների ակտիվ զարգացման հետ։ Հենց պլաներների կառուցման հիման վրա են մշակվել թևերի, ֆյուզելաժի, վերհանների և այլ նախագծեր: Չնայած պետք է խոստովանել, որ ամբողջ աշխարհի ինժեներներից և կոնստրուկտորներից պահանջվել է ևս մեկուկես դար զարգացում, որպեսզի առաջին ինքնաթիռը իրականացնի իր հաջող թռիչքը: Դա անգլիացի Սթրինգֆելոյի մեքենան էր։ 1848 թվականին այդ ինքնաթիռը կարողացել է օդ բարձրանալ, բայց թռել է ընդամենը մի քանի մետր: Եվս 10 տարի անց հաջողությամբ է ավարտվել ֆրանսիացի կոնստրուկտոր Դե Լա Կրուայի ինքնաթիռի փորձնական թռիչքը: Նրա գաղափարներն առաջադեմ են եղել։ Էլեկտրաշարժիչից և 4 թևանի պտուտակից բացի, կառուցվածքը համալրված է եղել թևով, հետ քաշվող շասսիով և ալ յումինե ֆյուզելաժով:

Ինժեներները վերադարձել են այդ գաղափարներին միայն մեկ դար անց: 1865 թվականին մեկ այլ ֆրանսիացի՝ Շառլ դը Լուվրիեն, առաջարկել է ռեակտիվ ինքնաթիռի նախագիծ, սակայն դա ևս չի հաջողվել իրականացնել: 1870 թվականին անգլիացի գյուտարար Ռ. Հարթը ստեղծել է մի մոդել, որը չի ունեցել առանձին ուղղահայաց կառավարման հարթություններ կամ պարզապես եղել է «անպոչ»: Այժմ այդ դիզայնն է օգտագործվում գերձայնային ինքնաթիռների կառուցվածքում։ Հարթի մոդելը համալրված էր ուղղանկյուն թևով և մղող պրոպելլերով։ Թեև նման կառուցվածքում կայունության խնդիրը չի լուծվել, բայց այն ներառել է այնպիսի կարևոր նորամուծություններ, ինչպիսիք են աերոդինամիկ արգելակները և պտուտակի բարձրության ավտոմատ փոփոխությունը: Որոշ ժամանակ անց ֆրանսիացի Ա.Պենոն Հարթի գաղափարի հիման վրա մշակել է սեփական մոդելը և նախագծել առաջին «անպոչ» երկկենցաղ ինքնաթիռը։

Ֆրանսիացի ինժեների սարքը հագեցած է եղել շոգեշարժիչով, իսկ ֆյուզել յաժը եղել է նավակի տեսքով։ Իրականում դա եղել է առաջին հիդրոինքնաթիռը։ Ընդհանուր առմամբ, պետք է ընդունել, որ ավիաշինության զարգացումը քսաներորդ դարի սկզբին հասել էր շրջադարձային կետի, և լիարժեք ինքնաթիռի ստեղծումը դարձել էր ժամանակի հարց: Ռայթ եղբայրները՝ Ուիլբուրը և Օրվիլն են կարողացել ստեղծել մեքենա, որը թռել է 278 մ հեռավորություն, ընդ որում՝ գետնից ավելի քան 13 մ բարձրության վրա: Այդ թռիչքը ցնցել է ավիացիոն աշխարհը։ Երկինք բարձրանալու նրանց երազանքը հայտնվել է մանկության տարիներին, երբ հայրը նրանց խաղալիք պլաներ է նվիրել։ Որպես չափահաս՝ նրանք հիմնել են հեծանվային բիզնես, որը նրանց մեծ գումարներ է բերել: Եղբայրները դրանք ներդրել են ինքնաթիռների մշակման մեջ: Տարեցտարի Ուիլբուրը և Օրվիլը նախագծել և կատարելագործել են իրենց սարքերը: Եվ վերջապես, 1902 թվականին նրանց մոդելը բարձրացել է օդ:

Այն ամբողջությամբ կառավարելի է եղել 3 հարթություններով՝ ուղղահայաց (պոչի ղեկ), երկայնական (թև), լայնակի (աղեղային ղեկ): Նախկինում ևս եղել են օդ բարձրացող սարքեր, սակայն եղբայրների հիմնական արժանիքը եղել է ինքնաթիռի պտտման երեք առանցքները որոշելը, ինչի շնորհիվ ինքնաթիռը լիովին վերահսկելի է դարձել։ Ռայթ եղբայրների սեփական գործարանը գրանցվել է 1909 թվականին։ Այստեղ նրանք զբաղվել են ռազմարդյունաբերության, ինչպես նաև մասնավոր առևտրականների պատվերների կատարմամբ, ովքեր ուրախությամբ ներդրումներ են կատարել այնպիսի հեռանկարային արդյունաբերության զարգացման մեջ, ինչպիսին է ավիացիան։

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում