Վտանգ կա, որ «ուն­քը շի­նե­լու փո­խա­րեն աչն էլ կհա­նեն»

Արտակարգ դրության պայմաններում, երբ երկիրը կանգնել է առողջապահական, տնտեսական և հումանիտար ճգնաժամի առաջ, ԱԺ-ում ընդունվում են իրենց նշանակությամբ կարևոր նախագծեր, որոնք անմիջականորեն շոշափում են հանրության շահերը, սակայն չեն դառնում հանրային լայն քննարկման առարկա, և հաշվի չի առնվում հասարակության ու համապատասխան մասնագետների ձայնը:

Արդյունքում իշխանություններն արագ ռեժիմով ընդունում են օրենսդրական նախաձեռնություններն իրենց ձեռնտու տարբերակով։ Այդպես եղավ նաև գույքահարկի բարձրացման մասին նախաձեռնության դեպքում՝ առանց ծանրութեթև անելու, թե դա ինչ ձևով կարող է ազդել ներդրումային ծրագրերի վրա և ինչ փոփոխություններ կարող է առաջացնել անշարժ գույքի շուկայում։

Ուշադրություն դարձնենք, որ բիզնեսի և ամբողջ տնտեսության անկումը ամբողջովին արտացոլվում է պետական բյուջե վճարվող հարկերի վիճակագրության մեջ։ Եթե այս տարվա առաջին երեք ամիսներին Հայաստանի պետական բյուջե մուտքագրվող հարկերի աճ էր գրանցվում, ապա ապրիլից արդեն անկում սկսվեց։ 

Եվ դատելով տնտեսության ու բիզնեսի ներկա իրավիճակից՝ նույնիսկ լավագույն սցենարների դեպքում բյուջե մուտքագրվող հարկերի անկումը առնվազն մինչև այս տարեվերջ կշարունակվի։

Իրավիճակից դուրս գալու մի տարբերակն այն է, որ կառավարությունը ֆինանսական ներարկումների, ներդրումների խրախուսման, տարբեր արտոնությունների և այլ գործիքների միջոցով աշխուժացնի տնտեսությունը, որն էլ իր հերթին կստեղծի այնպիսի իրավիճակ, որ բիզնեսը շատ եկամուտներ կստանա, և շատ հարկեր կմուտքագրվեն պետբյուջե։

Բայց իշխանությունները ներկայիս իրավիճակում այլ մոտիվացիայով են առաջնորդվում։ Նրանց համար ամենակարևորը հնարավորինս շատ գումար բյուջե մուտքագրելն է՝ կապ չունի, թե դա ինչ տնտեսական հետևանքներ կարող է ունենալ հետագայի համար։ Իշխանություններն, ըստ էության, կարծում են, թե ինչքան շատ հարկեր իրենց հաջողվի գանձել, այնքան իրենք շատ քաղաքական բոնուսներ կստանան։

Այս տրամաբանությունը գործում է գույքահարկի բարձրացման դեպքում, բայց սրանով չի սահմանափակվում։ Իշխանությունների մյուս խոշոր նախաձեռնություններից մեկն էլ, որի մասին իրենք հայտարարում են, վերաբերում է երկրում ֆիզիկական անձանց եկամուտների համատարած հայտարարագրման համակարգը ներդնելուն։

Սա, ըստ երևույթին, ենթադրում է, որ քաղաքացիները պետք է որոշակի հաճախականությամբ հայտարարագիր լրացնեն, թե որտեղից և որքան եկամուտ են ստանում։ Խոսքն առանց բացառությունների բոլոր քաղաքացիների մասին է՝ սկսած գրանցված աշխատողներից մինչև գյուղատնտեսությամբ զբաղվողներ։

Պարզ է, որ այս նախաձեռնության տակ ընկած է քաղաքացիներին հարկելու նպատակը, սակայն առայժմ ստույգ հայտնի չէ՝ եկամուտները հարկվելու են՝ որոշ բացառություններո՞վ, թե՞ համատարած, ի՞նչ մեխանիզմներով է գործելու այս համակարգը և երբվանի՞ց։

Իշխանությունները համատարած հայտարարագրման համակարգը ներդնելու տեսանկյունից որպես անհրաժեշտ փաստարկ ներկայացնում են, թե ինչ արդյունավետությամբ է այն գործում զարգացած երկրներում՝ մասնավորապես ԱՄՆ-ում և Մեծ Բրիտանիայում։ 

Սակայն նրանք հաշվի չեն առնում, որ զարգացած երկրները, ի տարբերություն մեր երկրի, հսկայական տնտեսական հնարավորություններ ունեն և կարող են իրենց թույլ տալ նման համակարգի առկայությունը, իսկ սա չի նշանակում, թե կիրառվող նույն մեխանիզմները կարող են արդյունավետ ձևով գործել նաև Հայաստանի դեպքում։

Բացի այն, որ Հայաստանում ֆինանսական գրագիտության բարձրացման խնդիր կա, իշխանությունները հաշվի առե՞լ են, թե ինչ ռեզոնանս կարող են առաջացնել համատարած հայտարարագրումը և, ըստ այդմ, դրանից բխող արհեստական հարկումը, այդ թվում՝ արտերկրից ստացվող տրանսֆերտները։ 

Խնդիրն այն է, որ սա կարող է հանգեցնել այնպիսի բացասական երևույթների, ինչպիսիք են ՀՀ քաղաքացիությունից հրաժարվելը, կապիտալի արտահոսքը կամ հաշիվներն ու միջոցներն այլ երկիր տեղափոխելը։ 

Բազմաթիվ կարևոր հարցեր կան, որոնք պետք է հաշվի առնվեն նախաձեռնություններով հանդես գալուց առաջ, որպեսզի այնպես չլինի, որ, ինչպես շատ դեպքերում, իշխանությունները «ունքը շինելու փոխարեն աչքն էլ հանեն»։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ