Երբևէ կկանաչի՞ արդյոք Կարմիր գիրքը

Կարմիր գիրքը հազվագյուտ և ոչնչացման վտանգի տակ գտնվող կենդանիների, բույսերի և սնկերի՝ լրացման, խմբագրման ենթակա ցուցակ է։ Հիմնվելով Կարմիր գրքերի վրա, որոնք լինում են տարբեր մակարդակների՝ միջազգային, ազգային և տարածաշրջանային, մշակվում են այս կամ այն տեսակի պաշտպանությանը ուղղված ծրագրեր, որոնք նպատակաուղղված են իրականացնել միջոցառումներ այդ անհետացող տեսակների պահպանման համար։ 

Կարմիր գրքի պատմությունը սկսվել է 1963 թվականին, բայց այն անմիջականորեն կապված է 1948 թվականին ստեղծված Բնության պահպանության միջազգային միության հետ: Այդ կազմակերպությունը միավորել և գլխավորել է աշխարհի երկրների մեծ մասի պետական, գիտական և հասարակական կազմակերպությունների՝ բնության պահպանությանը նվիրված աշխատանքները։ 

Նրա առաջին որոշումներից է եղել 1949 թվականին տեսակների գոյատևման մշտական հանձնաժողովի (անգլ.՝ Species Survival Commission) կամ, ինչպես ընդունված է անվանել ռուսալեզու գրականության մեջ, հազվագյուտ տեսակների հանձնաժողովի ստեղծումը։ Հանձնաժողովն իր աշխատանքները սկսել է զրոյից։ 

Աշխատանքի սկզբում չի եղել անգամ «հազվագյուտ տեսակ» հասկացությունը։ Հանձնաժողովն իր հիմնական նպատակն է դարձրել այս կամ այն պատճառով ոչնչացման վտանգի տակ գտնվող կենդանիների համաշխարհային տեղեկագրերի ստեղծումը։ 

Հանձնաժողովի նախագահ Պիտեր Սկոտը առաջարկել է այդ ցանկն անվանել Կարմիր գիրք (անգլ.՝ Red Data Book), որպեսզի դրան հաղորդի ձգող և ծավալուն նշանակություն, քանի որ կարմիր գույնը խորհրդանշում է վտանգի ազդանշան։ Ընդ որում, սա ոչ մի կերպ չի ասոցացվել ԽՍՀՄ-ի հետ, որի դրոշը կարմիր է, չնայած այդ երկիրը չի խորշել երկար տարիներ իրեն ներկայացնել որպես այդ գրքի հիմնական նախաձեռնող: 

1963 թվականին լույս է տեսել Կարմիր գրքի առաջին հրատարակությունը։ Դա հրատարակություն էր փոքր տպաքանակով, և նրա երկու հատորներում տեղեկություններ են եղել կաթնասունների 211 տեսակների և ենթատեսակների ու թռչունների 312 տեսակների ու ենթատեսակների մասին։ Կարմիր գիրքը, ըստ ցուցակի, բաժանվել է պետական գործիչներին ու գիտնականներին։ Ինչպես և պլանավորված էր, նոր տեղեկությունների կուտակմանը զուգընթաց, հասցեատերերին ուղարկվել են լրացուցիչ էջեր՝ հնացածները փոխարինելու համար։ 

1966- 1971 թվականներին լույս են տեսել գրքի երկրորդ հրատարակության երեք հատորները։ Այս անգամ այն ունեցել է «գրքային» ֆորմատ. ինչպես և առաջին հրատարակությունը, գիրքը նախկինի պես նախատեսված չի եղել վաճառքի համար, սակայն այդ հրատարակության մեջ զգալիորեն մեծացել է տեսակների քանակը, քանի որ ժամանակի ընթացքում հավաքվել են այլ լրացուցիչ տեղեկություններ։ 

Կարմիր գրքի երրորդ հրատարակության մեջ, որը լույս է տեսել 1972 թվականին, ընդգրկվել են տեղեկություններ արդեն կաթնասունների 528 տեսակների ու ենթատեսակների, թռչունների 619 տեսակների, սողունների և երկկենցաղների 153 տեսակների ու ենթատեսակների մասին։ 

Ընդ որում, առաջին անգամ Կարմիր գիրքը հանվել է վաճառքի, ուստի կտրուկ մեծացել է տպաքանակը։ 1978-1980 թվականներին լույս է տեսել վերջին՝ չորրորդ «տիպային» հրատարակությունը: Ներկայումս էլ Կարմիր գրքի վրա աշխատանքը շարունակվում է։ Սա մշտական գործող փաստաթուղթ է, քանի որ փոխվում են կենդանիների գոյության պայմանները, և նորանոր տեսակներ են հայտնվում աղետալի վիճակում։ 

Դրա հետ մեկտեղ մարդկանց գործադրած ջանքերը լավ պտուղներ են տալիս, որի մասին վկայում են գրքի կանաչ էջերը (անհետացման վտանգը հաղթահարած տեսակների ցուցակ)։ Վերջում նշենք միայն, որ Կարմիր գիրքը չի հանդիսանում իրավաբանական փաստաթուղթ, այլ կրում է բացառապես խորհրդատվական բնույթ։