Սադրանքի մեջ չներքաշվելու առավելությունը՝ անկախ դրդապատճառներից

Հատուկ քննչական ծառայությունը մերժել է քրեական գործ հարուցել 1998 թվականի նախագահական ընտրությունները կեղծելու դրվագով։ ՀՔԾ-ից հայտնել են՝ գործին ընթացք չի տրվել, քանի որ անցել է վաղեմության ժամկետը: Ի դեպ, վաղեմության ժամկետին մենք առիթ ունեցել ենք մինչ այս անդրադառնալ՝ ներկայացնելով փորձագետների կարծիքը: Իրավապահների համար նյութեր նախապատրաստելու առիթ էր դարձել պաշտպանության նախկին փոխնախարար Վահան Շիրխանյանի բաց նամակը՝ ուղղված Մարտի 1-ի գործով ութ ամսից ավելի կալանքի տակ գտնվող Ռոբերտ Քոչարյանին։ Սա այն բացառիկ դեպքերից է, երբ ՀՔԾ-ն տրամաբանված որոշում է կայացրել. մի քանի հրապարակումներով անդրադարձել էինք, թե ինչի էր հանգեցնելու այն հեռանկարը, եթե իրավապահ համակարգը ներքաշվեր այս, ըստ էության, սադրանքի հորձանուտ։ Ընդ որում՝ ուշագրավ է, որ ՀՔԾ պատասխանն աչքի է ընկնում համարժեքությամբ ու խնդիրն այստեղ ամենևին էլ չի սահմանափակվում միայն իրավական հարթությամբ։ Իհարկե, ՀՔԾ արձագանքն առաջին հերթին իրավական է, սակայն իր մեջ պարունակում է քաղաքական, հոգեբանական կարևոր բաղադրիչներ։

Խիստ կարևոր է այն հանգամանքը, որ ՀՔԾ-ն, ըստ էության, չի լեգիտիմացնում 1998-ի ընտրություններն, ասինքն՝ իր պատասխանով ամենևին էլ չի պնդում, թե դրանք օրինական են եղել. քրեական գործի հարուցումը մերժվել է վաղեմության ժամկետի հիմքով։ Հասարակությունը չի հավատում մինչհեղափոխական որևէ ընտրության օրինականությանը՝ բացառությամբ 1991-ի նախագահական ու մասամբ՝ 1999-ի խորհրդարանական ընտրությունների։ Ու, բնականաբար, ՀՔԾ-ն չի հակադրվել հանրային այդ տրամադրություններին, ուղղակի արձանագրել է, որ մեր նորագույն պատմության բազմաթիվ հարցեր այլևս ենթակա են ոչ թե իրավական, այլ՝ քաղաքական գնահատականի։ Ընդ որում՝ այս կարևոր արձանագրումն էր ընկած նաև Նիկոլ Փաշինյանի մարտի 1-ի ուղերձի հիմքում։ Կարելի է վստահաբար արձանագրել, որ ՀՔԾ որոշումը՝ իրավական հարթության վրա, գալիս է լրացնելու վարչապետի ուղերձի քաղաքական բաղադրիչը՝ ամբողջացնելով իշխանության հայացքն անցյալի, դրա իրողությունների վերաբերյալ։

Խնդիրն, անշուշտ, ևս մեկ անգամ վերլուծելու, բազմաշերտ անդրադարձի անհրաժեշտություն ունի։

Հարուցել քրգործ 1998 թվականի նախագահական ընտրությունների վերաբերյալ, գործնականում նշանակում էր բացել, այսպես ասած, Պանդորայի արկղը, ընդ որում՝ վերակենդանացնելով հին օրակարգն ու ժամկետանց գործիչներին՝ իրենց հին հաշիվներով։ Սա լրիվ հակոտնյա կլիներ նոր Հայաստանի առաքելությանը, որը պետք է բովանդակություն ստանա նոր օրակարգով, ներկայի ձևակերպումներով, ապագայի տեսլականով։ Եթե պետությունը սևեռվեր միայն 1998-ի վրա, սա կնմանվեր հաշվեհարդարի կոնկրետ մարդու՝ Ռոբերտ Քոչարյանի հանդեպ, ինչի մասին արդեն խոսվում է Մարտի 1-ի գործով։ Համենայն դեպս, կարող էր տպավորություն ու կարծիք ձևավորվել, որ այդ գործում Քոչարյանին առաջադրված մեղադրանքն այնքան խախուտ է, որ իշխանությունը ձեռքը գցել է փրփուրներին, այլ խոսքով՝ դիմել է կասկածելի հեղինակություն ու համբավ ունեցող գործիչների օգնությանը։ Իրավական պետություն դառնալու համար խիստ սկզբունքային է «սիլվաշիրխանյանական» սինդրոմի հաղթահարումը, որովհետև իրենց վարքագծով անցյալը մարմնավորող այս մարդկանց խնդիրը ոչ թե օրինականության հաստատմանը նպաստելն է, այլ՝ հին հաշիվները վերակենդանացնելը, դրանք իշխանության օրակարգի մաս դարձնելը ու այդ համատեքստում իրենց արժևորված զգալը։

Եթե, այնուամենայնիվ, պետությունը գնար 1998-ի ընտրությունների թեմայով քրգործ հարուցելու ճանապարհով, ապա ակնհայտ տրամաբանությունը հուշում էր օրինականության վերականգնման հետհաշվարկը սկսել առնվազն 1995-96թթ. ընտրական գործընթացից, որովհետև, մեծ հաշվով, հենց այդ ժամանակ դրվեցին իշխանության ճգնաժամի ու 1998-ի պալատական իշխանափոխության հիմքերը։ Ի դեպ, մի քանի օր առաջ Արամ Հարությունյանը գլխավոր դատախազությանը հաղորդում էր ներկայացրել 1996-ի նախագահական ընտրություններում տեղ գտած կեղծիքների դրվագով։ Սա ակնհայտորեն յուրօրինակ պատասխան էր Վահան Շիրխանյանի նամակին։ Թերևս հենց այս իրադարձությանը հաջորդեց ՀՔԾ որոշումը, որով, ըստ էության, փակվեց թե՛ Շիրխանյանի նամակի ու թե՛ Հարությունյանի հաղոդման էջը։ Գուցե նաև հենց 1995-96-ը չարթնացնելու ցանկությամբ. ի դեպ, մենք առիթ ունեցել ենք խոսել այս թեմայով՝ նշելով, որ կամայական կետից գիծ քաշելու և այդտեղից արդարադատություն հաստատելու ձգտման արդյունքում չցանկանալով այդ ամենի մեջ են ներքաշում նաև Լևոն Տեր-Պետրոսյանին, ընդ որում՝ հենց վերջինիս կողմնակիցների ձեռամբ:

Սակայն դառնանք, մեր կարծիքով, շատ ավելի սկզբունքային հարցի։ Երկրում պետք է արմատախիլ անել «սևերի» ու «սպիտակների» հակադրության բարիկադները։ Հետհեղափոխական առաջին փուլում նման հռետորաբանությունը գուցե օբյեկտիվ էր, սակայն դեկտեմբերի 9-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո հասարակության սորտավորումը ոչ միայն համարժեք չէ, այլ Հայաստանը վերածելու է պերմանենտ լարվածության օջախի։ Լավ է գոնե, որ ՀՔԾ-ն այս անգամ, անկախ իրական դրդապատճառներից, կանխեց հասարակության նոր բաժանումը՝ պատմության գնահատման, այն արժևորելու կամ մերժելու հարցում։

ՍՈՒՐԵՆ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑ