Հնարավորությունների հազվագյուտ պատուհան Հայաստանի համար. Ինչպես են երկրում պատրաստվում արհեստական բանականության նոր դարաշրջանին

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին 

Մոտակա ամիսներին Հայաստանում գործարկվելու է մի ենթակառուցվածք, որը դեռ վերջերս թվում էր միայն խոշորագույն տեխնոլոգիական տերությունների մենաշնորհը. արդեն հաջորդ ամիս իր աշխատանքը կսկսի 6000 GPU հզորությամբ Firebird արհեստական բանականության տվյալների կենտրոնը, իսկ առաջիկա տարիներին երկիրը ծրագրում է հազարավորներից անցում կատարել տասնյակ հազարավոր գրաֆիկական պրոցեսորների՝ պետության, համալսարանների և մասնավոր ընկերությունների մասնակցությամբ։

Ի՞նչ է սա իրականում նշանակում մի երկրի համար, որը նոր է մտնում արհեստական բանականության համաշխարհային մրցավազքի մեջ։ Արդյո՞ք նման ենթակառուցվածքը կդառնա նոր տնտեսության հիմքը, թե՞ կվերածվի թերօգտագործված ռեսուրսի։ Կբավարարե՞ն արդյոք երկրում առկա մասնագետները, որոնք ունակ են աշխատել նման հզորությունների հետ։ Եվ կկարողանա՞ արդյոք էներգետիկ համակարգը դիմակայել հաշվարկների աճի տեմպերին, որոնք այսօր թելադրում է ԱԲ ոլորտը։

Այս և շատ այլ հարցեր դարձան Երևանում անցկացված AI Conf 2026-ի քննարկումների առանցքային թեման. սա Հայաստանում արհեստական բանականության զարգացմանը նվիրված չորրորդ համաժողովն էր, որտեղ հանդիպեցին գիտության, պետության և տեխնոլոգիական բիզնեսի ներկայացուցիչները։

«Ոչ ոք չգիտի, թե ինչպես ճիշտ օգտագործել ԱԲ-ն»

NVIDIA-ի Omniverse և մոդելավորման տեխնոլոգիաների գծով փոխնախագահ Ռև Լեբարեդյանի խոսքով՝ աշխարհն այսօր ապրում է արմատական տեխնոլոգիական տեղաշարժ, որի հետևանքները դեռ նոր պետք է գիտակցվեն։

«Աշխարհը փաստացիորեն վերագործարկվել է», — ասաց նա՝ նկարագրելով այն իրավիճակը, երբ արհեստական բանականությունն արդեն փոխել է ծրագրային ապահովման ստեղծման, բիզնեսի և գիտելիքի ձևավորման եղանակները։

Հենց հիմա, նրա կարծիքով, ձևավորվում է հնարավորությունների հազվագյուտ պատուհան, երբ նույնիսկ Հայաստանի պես փոքր երկրները կարող են հայտնվել ոչ թե հետապնդողի դերում, այլ դառնալ համաշխարհային գործընթացի լիարժեք մասնակից։

Միևնույն ժամանակ, ինչպես նշեց Լեբարեդյանը, արհեստական բանականության զարգացման մեջ կա մի պարադոքս. չնայած դրա համատարած քննարկմանը, մարդկությունը դեռ չի հասկանում, թե ինչպես աշխատել դրա հետ։ Տեխնոլոգիան ինքնին զարգանում է այնքան արագ, որ դեռ չեն հասցրել ձևավորվել ո՛չ կայուն գործելակերպեր, ո՛չ էլ առաջատարներ։

«Այժմ յուրաքանչյուր մարդ յուրաքանչյուր երկրում ինչ-որ իմաստով տգետ է այս ոլորտում», — նշեց Լեբարեդյանը լրագրողների հետ զրույցում։

Ըստ նրա՝ սա ստեղծում է այսպես կոչված մեկնարկային պայմանների հավասարեցման էֆեկտ։ Սակայն այս հավասարությունը վերաբերում է նախևառաջ գիտելիքներին։ Ենթակառուցվածքների մակարդակում ամեն ինչ շատ ավելի բարդ է։

Ենթակառուցվածքը՝ որպես նոր նավթ. Ինչու են GPU-ները դառնում ռազմավարական ռեսուրս

Թեև գիտելիքների հասանելիությունը դառնում է ավելի համաչափ, հաշվողական ռեսուրսների հասանելիությունը, ընդհակառակը, վերածվում է արհեստական բանականության զարգացման գլխավոր սահմանափակումներից մեկին։

Լեբարեդյանն ընդգծեց, որ ԱԲ-ն հնարավոր չէ զարգացնել առանց լիարժեք ենթակառուցվածքների՝ գրաֆիկական պրոցեսորների (GPU), տվյալների կենտրոնների և էներգետիկ բազայի։ Հենց այս շերտն է նա համարում վճռորոշ ոլորտի ապագայի համար։

Այս համատեքստում Հայաստանը, նրա խոսքով, հայտնվում է անսպասելիորեն ուժեղ դիրքերում. երկիրն արդեն ձևավորում է հաշվողական կլաստեր, որը հեռանկարում կարող է դասվել աշխարհի խոշորագույնների շարքին։

«Հայաստանը դառնում է հարուստ երկիր՝ արհեստական բանականության ենթակառուցվածքների տեսանկյունից», — նշեց նա։

Այդուհանդերձ, Լեբարեդյանն արեց նաև կարևոր վերապահում. վճռորոշ գործոնը կլինի ոչ թե ռեսուրսների առկայությունն ինքնին, այլ երկրի՝ դրանք արդյունավետ օգտագործելու կարողությունը։

Firebird և 6000 GPU

Համաժողովում քննարկված առանցքային ենթակառուցվածքային նախագծերից մեկը դարձավ Firebird տվյալների կենտրոնը։

Ըստ հնչեցված տվյալների՝ նախագծի առաջին փուլը ներառում է մոտ 6000 գրաֆիկական պրոցեսոր։ Համակարգի գործարկումն սպասվում է առաջիկա ամսվա ընթացքում, իսկ արդեն հունիսին հետազոտողները կկարողանան սկսել դրա օգտագործումը։

Փաստացի խոսքը հաշվարկների բոլորովին այլ մասշտաբի անցնելու մասին է. եթե նախկինում երկրում գործարկվում էին տասնյակ կամ հարյուրավոր GPU-ներ (օրինակ՝ ԵՊՀ-ին կից տվյալների կենտրոնում), ապա այժմ խոսքը հազարավորների մասին է՝ տասնյակ հազարների հասնելու հեռանկարով։

Ինչպես նշեց ԱՀՏՄ (UATE) գործադիր տնօրեն Սարգիս Կարապետյանը, հենց այս անցումն էլ բնորոշում է ընթացիկ փուլի էությունը։ Ըստ նրա՝ երկրում ձևավորվում է էկոհամակարգ, որտեղ պետությունը, համալսարանները և մասնավոր հատվածը համատեղ ստեղծում են նոր մակարդակի հաշվողական ենթակառուցվածք։

20 հետազոտողից մինչև 200

Սակայն ենթակառուցվածքների թռիչքաձև աճի ֆոնին առաջանում է մեկ այլ խնդիր՝ մարդկային կապիտալը։

NEWS.am Tech-ի հետ զրույցում Կարապետյանը նշեց, որ ներկայումս Հայաստանում կա մասնագետների միայն սահմանափակ թիվ, որոնք ունակ են արդյունավետորեն օգտագործել նման հաշվողական ռեսուրսները։ Որպես օրինակ նա բերեց YerevaNN հետազոտական խումբը, որտեղ մոտ 20 գիտնականներ իսկապես գիտեն, թե ինչպես աշխատել գերհամակարգչային ենթակառուցվածքի հետ։

Ինչպե՞ս երկու տարվա ընթացքում նրանց թիվը հասցնել 200-ի և ավելիի։ Սա, ըստ Կարապետյանի, AI Conf-ում քննարկվող թեմաներից մեկն է։

Այս թիվը կարող է հնչել որպես տեխնիկական մանրամասն, բայց իրականում այն արտացոլում է ողջ ռազմավարության առանցքային սահմանափակումը. նույնիսկ հզոր GPU-ների առկայության դեպքում, առանց մասնագետների, դրանք կմնան լոկ թերօգտագործված ռեսուրս։

Պետությունը որպես ԱԲ շուկայի մասնակից. 25 միլիոն դոլար և հասանելիության նոր մոդել

Այսօր Հայաստանում ստեղծված իրավիճակը եզակի է նաև մեկ այլ պատճառով՝ պետության մասնակցությունը ոչ միայն որպես կարգավորող, այլև որպես հաշվողական հզորությունների ուղղակի գնորդ։

Վերջերս ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության և Firebird AI ընկերության միջև ստորագրվեց պայմանագիր, ըստ որի՝ կառավարությունը Firebird AI-ից կգնի 25 միլիոն դոլարի բարձր արտադրողականությամբ հաշվողական ռեսուրսներ՝ 5 տարի ժամկետով։ Այս ծրագիրը, ինչպես նշեց ՀՀ ԲՏԱ նախարար Մխիթար Հայրապետյանը, կոչված է աջակցելու ստարտափներին, գիտահետազոտական խմբերին, ուսումնական հաստատություններին և անհատ մասնագետներին, որոնք աշխատում են արհեստական բանականության ոլորտում՝ տրամադրելով հզոր հաշվողական ռեսուրսներ ԱԲ համակարգերի նախագծման, ուսուցման և տեղակայման համար։

Փաստացի սա նշանակում է տնտեսության նոր շերտի ձևավորում՝ պետության կողմից աջակցվող արհեստական բանականության ենթակառուցվածք, մեկնաբանեց Սարգիս Կարապետյանը։

GPU-ն որպես ռեսուրս, որի համար պայքար է գնում

Eleveight AI-ի գործադիր տնօրեն Արման Ալեքսանյանը NEWS.am Tech-ի հետ զրույցում նշեց, որ էներգիան երկարաժամկետ հեռանկարում դիտարկվում է որպես ԱԲ ինդուստրիայի աճի հիմնարար սահման։ Այլ կերպ ասած՝ ԱԲ-ի մասշտաբավորումը ի վերջո կախված կլինի ոչ թե ալգորիթմներից կամ սարքավորումների առկայությունից, այլ այն բանից, թե որքանով է երկիրն ունակ արտադրել և ապահովել էներգառեսուրսներ։

Բայց ավելի կարճաժամկետ հեռանկարում, հաշվի առնելով, որ չիպերի շուկան այսօր խստորեն կարգավորվում է, Հայաստանի համար հիմնական «նեղ տեղը» դառնում է գրաֆիկական պրոցեսորների հասանելի քանակը՝ իրական հաշվողական հզորությունները, որոնք արդեն կան կամ կհայտնվեն մոտ ապագայում։ Իսկ քանի որ այս ռեսուրսը սահմանափակ է, շեշտադրումը տեղափոխվում է դրա օգտագործման արդյունավետության վրա. կարևոր է ոչ միայն ընդլայնել ենթակառուցվածքը, այլև առավելագույնս ռացիոնալ օգտագործել այն, ինչ հասանելի է հիմա։

Ըստ Ալեքսանյանի՝ այս դինամիկան AI Conf-ի ընթացքում լավ նկարագրեց Ալեքսանդր Եսայանը (Firebird). սկզբնապես ընկերությունում ակնկալում էին, որ հաշվարկների նման ծավալների համար բավարար պահանջարկ գտնելը հեշտ չի լինի։ Սակայն իրականում ցանկացողներն ավելի շատ են եղել, քան ենթադրվում էր, և հիմա ստիպված են ընտրել, թե ում տրամադրել ռեսուրսները։

Այս ֆոնին Elevate-ի նման ընկերություններն սկսում են ներդնել հզորությունների բաշխման սեփական կանոնները։ Ալեքսանյանի խոսքով՝ ռեսուրսների մի մասը տրամադրվելու է արտոնյալ պայմաններով՝ առաջնահերթությունը տալով տեղական օգտատերերին։ Այս տրամաբանության հետևում ոչ միայն տնտեսությունն է, այլև ռազմավարական հաշվարկը։ Խոսքը նրա մասին է, որպեսզի երկիրը չսահմանափակվի միայն հաշվողական հզորություններ մատակարարողի դերով, այլ իր մեջ պահի ԱԲ արտադրանքի ստեղծման ամբողջական ցիկլը՝ ենթակառուցվածքից մինչև մոդելներ և կիրառական լուծումներ։

Ինչ վերաբերում է ինդուստրիայի երկարաժամկետ «առաստաղին»՝ էլեկտրաէներգիային, որն էլ հենց կորոշի հաշվարկների մասշտաբավորման սահմանը, Ալեքսանյանը նշեց, որ Հայաստանում այդ ուղղությամբ աշխատանքներն արդեն որոշ ժամանակ է՝ տարվում են. կառուցվում է 400,000 վոլտ հզորությամբ բարձրավոլտ գիծ, քննարկվում է նոր ատոմակայանի հարցը, զարգանում է նաև արևային էներգետիկան։

Ի՞նչ է սա նշանակում

AI Conf 2026-ը Երևանում արձանագրեց միանգամից մի քանի գործընթաց, որոնք միասին ձևավորում են Հայաստանի նոր տեխնոլոգիական իրականությունը։

Երկիրը մտնում է հաշվողական ենթակառուցվածքների թռիչքաձև աճի փուլ՝ հազարավոր GPU-ներով և պետական մասշտաբային ներդրումներով։ Բայց դրան զուգահեռ ձևավորվում է նաև սահմանափակումների նոր տնտեսություն, որտեղ առանցքային ռեսուրսներ են դառնում ոչ թե գաղափարները՝ որպես այդպիսին, այլ հաշվողական հզորություններն ու էներգիան։

Այս ֆոնին ի հայտ է գալիս ևս մեկ՝ ավելի երկրային, բայց օրհասական խնդիր՝ նման համակարգերի հետ աշխատելու ունակ մասնագետների պակասը։ Ենթակառուցվածքն ավելի արագ է աճում, քան այն մարդկանց համայնքը, որոնք գիտեն՝ ինչպես այն օգտագործել։

Միաժամանակ ուժեղանում է մրցակցությունը ոչ միայն տեխնոլոգիաների, այլև հենց ապագայի ճարտարապետության համար. թե որտեղ են ստեղծվելու մոդելները, տվյալները և հավելվածները՝ երկրի ներսո՞ւմ, թե՞ դրա սահմաններից դուրս։

Եվ վերջապես, ամենախորը տեղաշարժը վերաբերում է մշակման և բիզնեսի բուն բնույթին։ Արհեստական բանականությունն աստիճանաբար դադարում է լինել գործիք և վերածվում է մի միջավայրի, որտեղ նորից հավաքվում են տնտեսության, գիտության և արտադրության կանոնները։

Ինչպես հնչեց համաժողովի ժամանակ՝ «կարելի է անել ամեն ինչ»։ Հարցն այժմ ոչ թե նրանում է, թե ինչն է հնարավոր, այլ թե ով և որքան արագ կկարողանա օգտագործել բացվող հնարավորությունները։

Հետևեք մեզ՝ այստեղ