Ո՞ւմ է ձեռնտու մանդատներից հրաժարվելը

Հայաստանի քաղաքական դաշտում պարբերաբար ակտիվանում է այն տեսակետը, թե ընդդիմությունը պետք է հրաժարվի պատգամավորական մանդատներից կամ ընդհանրապես չստանձնի դրանք։ Առաջին հայացքից այս մոտեցումը կարող է ընկալվել որպես սկզբունքային քաղաքական քայլ, սակայն իրավական և քաղաքական տեսանկյունից այն բազմաթիվ հարցեր է առաջացնում։ Իրականում նման պահանջը ավելի շատ հենվում է զգացմունքային ընկալումների, քան պետական կառավարման տրամաբանության վրա։

Ժողովրդավարական համակարգերում իշխանության փոփոխությունը չի իրականացվում խորհրդանշական քայլերով։ Այն հիմնված է սահմանադրական ընթացակարգերի, քաղաքական ինստիտուտների և իրավական մեխանիզմների վրա։ Այդ համատեքստում պատգամավորական մանդատը պարզապես պաշտոն չէ, այլ քաղաքական ազդեցություն գործադրելու և իշխանության հավասարակշռությունը փոխելու կարևոր գործիք։

Խորհրդարանական կառավարման պայմաններում առանց Ազգային ժողովի որևէ լուրջ քաղաքական փոփոխություն հնարավոր չէ իրականացնել։ Կառավարության նկատմամբ անվստահություն հայտնելու, վարչապետի ընտրության կամ խորհրդարանի լուծարման գործընթացները կապված են հենց խորհրդարանական ընթացակարգերի հետ։ Եթե ընդդիմությունը հրաժարվում է իր մանդատներից, ապա փաստացի զրկվում է այդ գործընթացների վրա ազդելու հնարավորությունից՝ իշխանությանը թողնելով գրեթե անսահմանափակ ազատություն։

Նույնիսկ այն իրավիճակներում, երբ երկրում ձևավորվում է խոր քաղաքական ճգնաժամ, խորհրդարանը շարունակում է մնալ այն հիմնական հարթակը, որտեղ վերջնական իրավական լուծումներ են ստանում քաղաքական զարգացումները։ Հանրային դժգոհությունը կամ փողոցային շարժումները կարող են ստեղծել քաղաքական ճնշում, սակայն այդ ճնշումը պետք է վերածվի իրավական որոշումների, իսկ դրա համար անհրաժեշտ են խորհրդարանական գործիքներ։

2018 թվականի իրադարձությունները դրա լավագույն օրինակներից են։ Չնայած փողոցներում ձևավորված լայն հասարակական շարժմանը, իշխանության փոփոխությունը վերջնականապես իրականացվեց Ազգային ժողովում՝ Սահմանադրությամբ նախատեսված ընթացակարգով։ Վարչապետի ընտրությունն ապահովվեց պատգամավորների քվեարկությամբ, այդ թվում՝ նախկին իշխանական մեծամասնության մի մասի աջակցությամբ։ Եթե խորհրդարանում չլիներ ընդդիմադիր ներկայացվածություն և վարչապետի թեկնածու առաջադրելու իրավական հնարավորություն, քաղաքական գործընթացը կարող էր զարգանալ բոլորովին այլ ուղղությամբ՝ ավելի անկանխատեսելի հետևանքներով։

Մանդատներից հրաժարվելու կոչերը հաճախ ներկայացվում են որպես պայքարի արդյունավետ միջոց, սակայն գործնականում կարող են հակառակ արդյունքը տալ։ Այդ դեպքում խորհրդարանը շարունակում է իր աշխատանքը, ընդունում օրենքներ, վավերացնում միջազգային պայմանագրեր և իրականացնում իր լիազորությունները՝ պարզապես առանց ընդդիմադիր վերահսկողության։

Բացի այդ, ընդդիմությունը զրկվում է մի շարք կարևոր լծակներից՝ խորհրդարանական ամբիոնից, միջազգային գործընկերների հետ պաշտոնական շփումների հնարավորությունից, քննիչ հանձնաժողովներ նախաձեռնելու, Սահմանադրական դատարան դիմելու և օրենսդրական նախաձեռնություններով հանդես գալու իրավունքից։ Այսինքն՝ քաղաքական պայքարի հիմնական գործիքները կամովին դուրս են մնում ընդդիմության ձեռքերից։

Պետք է հաշվի առնել նաև, որ պատգամավորական մանդատը տվյալ քաղաքական գործչի անձնական սեփականությունը չէ։ Այն ընտրողների վստահության արդյունքն է և քաղաքական ներկայացուցչության ձև։ Հետևաբար մանդատից հրաժարվելը միայն անհատի որոշումը չէ, այլ նաև այն քաղաքացիների քաղաքական կամքի հարցը, որոնք իրենց ձայնը տվել են այդ ուժին։

Իշխանության փոփոխությունը պահանջում է ոչ միայն հանրային աջակցություն, այլև քաղաքական ռազմավարություն, համբերատար աշխատանք և բոլոր հնարավոր հարթակների արդյունավետ օգտագործում։ Փողոցային պայքարը և խորհրդարանական գործունեությունը փոխլրացնող մեխանիզմներ են, ոչ թե միմյանց բացառող գործոններ։

Այս տեսանկյունից պատգամավորական մանդատներից հրաժարվելու կամ դրանք չստանձնելու գաղափարը քաղաքական առումով դժվար է դիտարկել որպես արդյունավետ ռազմավարություն։ Ավելի տրամաբանական է օգտագործել առկա բոլոր իրավական և քաղաքական գործիքները՝ քաղաքական նպատակներին հասնելու համար, քան կամավոր հրաժարվել դրանցից։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում