Թվային ֆինանսական համակարգերի զարգացումը չպետք է նշանակի ավանդական կանխիկից հրաժարում. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Թվային տնտեսության զարգացումը, անկասկած, բերում է զգալի առավելություններ՝ ապահովելով գործարքների արագություն, արդյունավետություն և ֆինանսական հոսքերի թափանցիկություն, ինչը հատկապես կարևոր է հարկային վարչարարության, կոռուպցիայի դեմ պայքարի և տնտեսական ցուցանիշների ճշգրիտ հաշվառման տեսանկյունից։ Փողի էլեկտրոնային շարժը թույլ է տալիս վերացնել ֆիզիկական կանխիկի տեղափոխման և պահպանման հետ կապված ռիսկերը, նվազեցնում է գործարքների իրականացման ժամանակը և ծախսերը, ինչպես նաև ստեղծում է հնարավորություններ ֆինանսական ծառայությունների ավելի լայն մատչելիության համար։ Այնուամենայնիվ, այս անցումային գործընթացը, հատկապես երբ այն իրականացվում է անբավարար նախապատրաստվածությամբ և առանց համապարփակ վերլուծության, կարող է ստեղծել լուրջ խնդիրներ և ռիսկեր, որոնք վերաբերում են ինչպես անհատական ազատություններին և անվտանգությանը, այնպես էլ ամբողջ տնտեսական համակարգի կայունությանը։

Անկանխիկ վճարումների համակարգի լայնածավալ ներդրումը ստեղծում է տեղեկատվական վերահսկողության նոր մակարդակ, որը կարող է վերածվել լուրջ անհանգստության առարկայի քաղաքացիական ազատությունների և գաղտնիության իրավունքի համատեքստում։ Երբ յուրաքանչյուր ֆինանսական գործարք թողնում է թվային հետք, պետական մարմինները և այլ կառույցներ ձեռք են բերում հսկայական տեղեկատվական ռեսուրս, որը թույլ է տալիս մանրակրկիտ հետևել յուրաքանչյուր քաղաքացու ու կազմակերպության ֆինանսական վարքագծին։

Տվյալների այս ահռելի շտեմարանը պարունակում է տեղեկություններ անձի սպառողական նախասիրությունների, ապրելակերպի, սոցիալական կապերի, առողջական վիճակի և անգամ քաղաքական հայացքների մասին։ Սա ինքնին, անկախ իրավական կարգավորումներից, պոտենցիալ հնարավորություն է ստեղծում տեղեկության չարաշահման, անհամաչափ վերահսկողության և քաղաքացիների դեմ օգտագործման համար՝ սկսած մարքեթինգային ագրեսիվ քարոզչությունից մինչև քաղաքական հալածանքներ և խտրականություն։ Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ տեղեկատվական մենաշնորհը և համընդհանուր վերահսկողությունը կարող են հանգեցնել ավտորիտարիզմի չափաբաժնի ավելացման, քաղաքացիական ազատությունների սահմանափակման և հասարակական վստահության քայքայման։

Մյուս կողմից էլ՝ չափից ավելի թափանցիկ և վերահսկվող ֆինանսական միջավայրը բացասական մեծ ազդեցություն է թողնում երկրի ներդրումային ձգողականության վրա, ինչը հատկապես կարևոր է Հայաստանի նման փոքր և զարգացող տնտեսության համար։ Ներդրողները՝ լինեն տեղական, թե միջազգային, մեծ կարևորություն են տալիս տնտեսական ազատությանը, ֆինանսական գաղտնիության պահպանմանը և տարբեր գործիքների մատչելիությանն իրենց կապիտալը կառավարելու համար։ Երբ երկիրը չափից դուրս սահմանափակում է վճարային միջոցները և ստեղծում է համապարփակ վերահսկողական մեխանիզմներ, այն բացասական ազդանշան է ուղարկում ներդրողներին՝ վկայելով մասնավոր սեփականության անբավարար պաշտպանվածության, տնտեսական ինքնավարության սահմանափակման և պետության չափից ավելի միջամտության մասին։

Մեկ այլ լուրջ խնդիր է թվային ֆինանսական գրագիտության անբավարարությունը, որն էապես խոչընդոտում է անկանխիկ տնտեսության անվտանգ և արդյունավետ զարգացմանը։

Հայաստանի բնակչության զգալի մասը՝ հատկապես մեծ տարիքի քաղաքացիները, գյուղական բնակավայրերի բնակիչները և ցածր կրթական մակարդակ ունեցող խմբերը, չունեն բավարար գիտելիքներ և հմտություններ՝ անվտանգ կերպով օգտվելու թվային վճարային գործիքներից։ Նրանք հաճախ չեն հասկանում բանկային քարտերի անվտանգության հիմնական սկզբունքները, PIN կոդերը գաղտնի պահելու կարևորությունը, ֆիշինգային հարձակումների բնույթը, զանգերի և հաղորդագրությունների միջոցով իրականացվող խարդախությունների սխեմաները, թվային դրամապանակների պաշտպանության մեթոդները, երկկողմանի նույնականացման անհրաժեշտությունը և անվտանգության այլ կարևոր ասպեկտներ։

Այս իրավիճակն օգտագործում են կիբերհանցագործները, որոնք մշակել են բազմաթիվ հնարամիտ սխեմաներ՝ խարդախաբար տիրանալու քաղաքացիների ֆինանսական միջոցներին։ Պետությունը և ֆինանսական հատվածը թեև որոշակի ջանքեր են գործադրում քաղաքացիների իրազեկման ուղղությամբ, այնուամենայնիվ, այդ աշխատանքները մնում են անբավարար և հատվածական, առանց համակարգված և երկարաժամկետ ուսուցման ծրագրերի, որոնք կապահովեին բնակչության տարբեր շերտերի համար թվային գրագիտության բարձրացումը։

Իսկ տարիքով քաղաքացիների և թոշակառուների համար անկանխիկ տնտեսությանը ադապտացիայի խնդիրը ներկայացնում է ոչ միայն տեխնիկական, այլև հոգեբանական և սոցիալական մարտահրավեր։ Այս սերնդի ներկայացուցիչները իրենց ողջ կյանքն ապրել են ֆիզիկական կանխիկի հետ, որը նրանց համար ոչ միայն վճարային միջոց է, այլև ֆինանսական անվտանգության և վստահելիության խորհրդանիշ։ Նրանք կարողանում են տեսողականորեն և ֆիզիկապես վերահսկել իրենց միջոցները, հաշվարկել դրանք, բաժանել անհրաժեշտ մասերի և պլանավորել իրենց ծախսերը այն ձևով, որը նրանց համար հասկանալի և ծանոթ է։ Թվային վճարային գործիքների անցումը նրանց համար նշանակում է ոչ միայն նոր տեխնոլոգիայի յուրացում, այլև հիմնարար փոփոխություն իրենց ֆինանսական վարքագծում և հոգեբանության ու մտածողության մեջ։ Շատ տարեցներ անհանգստություն և անվստահություն են զգում թվային համակարգերի նկատմամբ, վախենում են սխալ «կոճակ» սեղմելուց, գումար կորցնելուց, խարդախության զոհ դառնալուց կամ պարզապես նրանից, որ չեն կարողանա օգտվել համակարգից վճարումը կատարելու կրիտիկական պահին։ Նրանց թոշակները, որոնք արդեն իսկ նվազագույն են և բավարարում են միայն առաջնահերթ կարիքները, դառնում են ավելի խոցելի, երբ կախված են տեխնոլոգիական համակարգերի անխափան գործունեությունից, ինտերնետային կապից և էլեկտրոնային սարքերի առկայությունից։ Մինչդեռ պետական քաղաքականությունը հաճախ անտեսում է այս խոցելի խմբի հատուկ կարիքները և սահմանափակում է նրանց հնարավորությունները՝ շարունակել օգտվել ավանդական վճարային մեթոդներից։

Մյուս կողմից՝ անկանխիկ վճարային համակարգերի տեխնոլոգիական խոցելիությունը և անվտանգության բարձիկների բացակայությունը ներկայացնում են համակարգային ռիսկեր, որոնք կարող են պարալիզացնել ամբողջ տնտեսությունը։ Հայաստանում Arca վճարային համակարգի հետ պարբերաբար ծագող տեխնիկական խափանումները պատկերավոր ցույց են տալիս, թե որքան խոցելի է դարձել տնտեսությունը մեկ կենտրոնացված թվային ենթակառուցվածքից կախվածության պայմաններում։ Երբ համակարգը դադարում է աշխատել՝ լինի դա տեխնիկական խափանման, սարքավորումների կամ ծրագրային ապահովման խնդիր, կիբերհարձակման, էլեկտրամատակարարման անջատման կամ բնական աղետի հետևանքով, կանգ են առնում ոչ միայն անհատական գործարքները, այլև ողջ ընկերությունների, խանութների, ծառայությունների գործունեությունը։

Ավելին, կիբերանվտանգության սպառնալիքները դառնում են ավելի վտանգավոր կենտրոնացված թվային համակարգերի պայմաններում, քանի որ հաջող հարձակումը մեկ հանգույցի վրա կարող է անմիջապես ազդել միլիոնավոր օգտատերերի վրա։ Դրամաշորթությանը միտված համակարգերի գործարկումը, DDoS հարձակումները, տվյալների բազաների կողոպուտը, ֆինանսական տեղեկությունների գողությունը և այլ կիբերհանցագործությունները դարձել են իրական սպառնալիք։

Նկատի ունենալով այս բազմազան մարտահրավերները՝ կարևոր է ընդգծել, որ թվային ֆինանսական համակարգերի զարգացումը չպետք է նշանակի ավանդական կանխիկի ամբողջական վերացում, այլ հավասարակշռված համակեցություն երկու համակարգերի միջև։ Անհրաժեշտ է պահպանել և նույնիսկ որոշակի իրավիճակներում խրախուսել կանխիկի շրջանառությունը որպես այլընտրանքային, պահեստային և ապահովագրական մեխանիզմ, որը կապահովի տնտեսության կայունությունը ճգնաժամային իրավիճակներում, կպաշտպանի խոցելի քաղաքացիական խմբերի շահերը, կզսպի չափից ավելի վերահսկողության տեմպերը և կպահպանի տնտեսական ընտրության ազատությունը։

Հատկանշական է, որ Միացյալ Նահանգները, որը ներկայացնում է աշխարհի ամենամեծ տնտեսությունը, տեխնոլոգիական առաջընթացի հիմնական շարժիչներից մեկն է և տիրապետում է ամենաարդի ֆինանսատեխնոլոգիական նորամուծություններին, այնուամենայնիվ, շարունակում է պահպանել կանխիկի զգալի դեր տնտեսությունում և չի անցնում ամբողջապես թվային արժույթին։ Սա ցույց է տալիս, որ նույնիսկ լիովին զարգացած և տեխնոլոգիապես առաջադեմ երկրները գիտակցում են կանխիկի պահպանման կարևորությունը տնտեսական անվտանգության, քաղաքացիական ազատությունների, համակարգային ճկունության և սոցիալական ներառականության տեսանկյունից։ Ամերիկյան մոտեցումը ցույց է տալիս, որ ժամանակակից տնտեսությունը կարող է հաջողությամբ համատեղել ինչպես առաջադեմ թվային վճարային լուծումները, այնպես էլ ավանդական կանխիկի օգտագործումը՝ ապահովելով այդպիսով ընտրության ազատություն, համակարգային ճկունություն և բնակչության տարբեր խմբերի կարիքների բավարարում։

Կանխիկի պահպանումը և խրախուսումը որոշակի ոլորտներում և իրավիճակներում ոչ թե հետամնացության նշան է, այլ հասուն տնտեսական մտածողության դրսևորում, որը հաշվի է առնում ռիսկերը, հասարակական բազմազանությունը, անհատական ազատությունները և համակարգային անվտանգությունը՝ ստեղծելով ավելի կայուն, ճկուն և ներառական ֆինանսական էկոհամակարգ՝ միաժամանակ պահպանելով հավասարակշռությունը նորարարության և ավանդույթի, արդյունավետության և անվտանգության, թափանցիկության և գաղտնիության միջև։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ 

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում