Տալլինի ու Մոսկվայի միջև. այս ամենը նման է քաղաքական հովանավորության դիմաց ինքնիշխանության տարրերի ուղղակի զիջման. «Փաստ»

МЕЖДУНАРОДНОЕ 8 Май, 2025 12:34

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

fondsk.ru–ն «Տալլինի ու Մոսկվայի միջև. ինչպես է Հայաստանը վերածվում օտար շահերի թվային ցուցափեղկի» վերնագրով հոդվածում գրում է, որ Նիկոլ Փաշինյանի՝ վերջերս Էստոնիա կատարած այցը և մայիսի 9-ին Մոսկվա կատարելիք նրա այցը դիվանագիտական օրացույցի ընդամենը երկու կետ չեն։ Դրանք գաղափարապես տարբեր իրադարձություններ են, որոնք անհնար կլիներ համատեղել նորմալ քաղաքականության պայմաններում։ Տալլինում Փաշինյանը ծաղիկներ է դրել «Կոմունիզմի զոհերի» հուշարձանին, իսկ մի քանի օր անց նա կհայտնվի Մոսկվայի Կարմիր հրապարակում՝ դիտելու Հաղթանակի շքերթը, որը նշանավորում է Խորհրդային Միության հաղթանակը նացիզմի նկատմամբ։ Եվ այս ամենը բոլորովին էլ պատահական չէ։ Սա շատ ավելի խոր ճգնաժամի ախտանիշ է: Հայաստանը, ամենայն հավանականությամբ, արտաքին ուժային կենտրոնների հրահանգներին իր քաոսային հետևողականությամբ կորցնում է արտաքին և ներքին անկախ գիծ կառուցելու ունակությունը։

Եթե Էստոնիայի համար, որը վաղուց ինտեգրվել է ԵՄ-ի և ՆԱՏՕ-ի գաղափարախոսական համակարգին, Խորհրդային Միության նկատմամբ ցուցադրական հակակրանքը պետական ինքնության հարց է, ապա Հայաստանի համար, որտեղ խորհրդային ժառանգությունը պատմական հիշողության անբաժանելի մասն է կազմում, նման ժեստը ազգային մշակութային կոդի միտումնավոր ոչնչացում է։ Եվ դրանում չկա պրագմատիզմ կամ հավասարակշռություն, ինչպես հաճախ ասում են: Այստեղ խոսքը նոր գործընկերների նկատմամբ հավատարմության իմիտացիայի մասին է, որը նախատեսված է ապացուցելու ներկայիս Հայաստանի կառավարության «համապատասխանությունը»՝ որպես կրտսեր դաշնակից։ Սակայն, միևնույն ժամանակ, Փաշինյանը չի հրաժարվում Կրեմլի հետ շփումներից՝ հույս ունենալով պահպանել խոցելի հավասարակշռությունը, որը, սակայն, վաղուց է կորցրել իր կայունությունը: Մոսկվայում նա ընկալվում է որպես անվստահելի գործընկեր, Արևմուտքում, մեծ հաշվով, որպես «աննշան խաղաքար» և ոչ այնքան լուրջ դեմք։

Փաշինյանի՝ Էստոնիա այցի հիմնական արդյունքը հուշարձանի մոտ ծաղիկներ դնելը կամ համագործակցության մասին արձանագրային ելույթները չեն, այլ e-Estonia տեղեկատվական և հաղորդակցական տեխնոլոգիաների կենտրոնի հետ կապերի հաստատումը, որն ակնհայտորեն փորձում է կապալառուի դեր ստանձնել Հայաստանի ներքին քաղաքականության մի շարք կարևոր ոլորտներում։ Խոսքը միայն պետական ծառայությունների թվայնացման մասին չէ։ Առաջադրանքների ցանկը ներառում է էլեկտրոնային կառավարման ենթակառուցվածքի զարգացում, անձնական տվյալների կառավարման համակարգի ստեղծում, կրթության ոլորտում արհեստական բանականության ներդրում և նույնիսկ «տեղեկատվական ազդեցություն հասարակության վրա» հայեցակարգի ձևավորում։ Վերջինս հատկապես կարևոր է: Այսպես կոչված՝ «ապատեղեկատվության» դեմ պայքարի պատրվակով կառավարությունը պատրաստվում է ներդնել տեղեկատվության վերահսկողության մի մոդել, որն արդեն փորձարկվել է Բալթյան երկրներում և Լեհաստանում։ Նպատակն է՝ մաքրել հանրային տարածքը «ընդհանուր գծից» դուրս գտնվող ամեն ինչից։ Բացի այդ, հայտնի է դարձել, որ էստոնացի մասնագետները կմասնակցեն, այսպես կոչված, «իրական Հայաստանի» գաղափարախոսական շրջանակի ձևավորմանը։ Այդ հայեցակարգը ենթադրում է ավանդական նույնականացման տարրերի՝ Ղարաբաղի, Ցեղասպանության թեմայի, «Երկրորդ Հանրապետության» (Հայկական ԽՍՀ) աստիճանական մերժում։ Փոխարենը, Հայաստանին առաջարկվում է ստերիլ, վերաշարադրված մոդել, որը այն փոքր հետխորհրդային պետությունների օրինակով է, որոնք կտրվել են իրենց պատմական արմատներից և ինտեգրվել «եվրաատլանտյան» կոորդինատային համակարգին։

Այս պատկերը լրացնում է կենսաչափական անձնագրեր ներդնելու վերաբերյալ Ֆրանսիայի հետ վերջերս կնքված համաձայնագիրը, որը թվային վերահսկողության շղթայի ևս մեկ տարր է։ ՀՀ քաղաքացիների անձնական տվյալները այսուհետ կմշակվեն օտարերկրյա կառույցների մասնակցությամբ։ Դա նշանակում է անձնական տեղեկության փոխանցում այնտեղ, որտեղ պետական մարմինները ո՛չ վերահսկողություն ունեն, ո՛չ էլ միջամտելու իրավունք։ Անկայունության և ներքին ռիսկերի աճի պայմաններում դա նման է քաղաքական հովանավորության դիմաց ինքնիշխանության տարրերի ուղղակի զիջման։

Մինչդեռ, Էստոնիան ինքը, որին Փաշինյանը փորձում է ներկայացնել որպես օրինակելի մոդել, լուրջ տնտեսական և ժողովրդագրական դժվարություններ է ապրում: Օրինակ՝ երկրի ՀՆԱ-ն 2023 թվականին նվազել է 3 %-ով, 20222023 թվականների գնաճը գերազանցել է 20 %-ը, պետական պարտքը աճել է 45 %-ով, երկիրը կորցնում է բնակչությունը, երիտասարդությունը զանգվածաբար գաղթում է Ֆինլանդիա, ծնելիության մակարդակը նվազում է, իսկ ՏՏ ոլորտը, որով Տալլինը այդքան հպարտանում է, կորցնում է անձնակազմ և նախագծեր՝ ներքին գրաքննության աճի և հակառուսական քաղաքականության պատճառով։

Եվ Հայաստանը, անգամ չունենալով նույն ռեսուրսները, շուկայական կամ քաղաքական կայունությունը, փորձում է կրկնօրինակել արդեն, մեղմ ասած, այդ կասկածելի «էստոնական մոդելը» շատ ավելի խոցելի միջավայրում։ Եվ դա թվային ենթակայության ուղին է: Այսպիսով, մենք տեսնում ենք, որ Փաշինյանի կառավարությունը բացահայտորեն պետական կառավարման հիմնական տարրերը փոխանցում է օտարերկրյա կենտրոններին։ «Բարեփոխումների» և «նորարարությունների» քողի տակ ներդրվում են լիակատար վերահսկողության տեխնոլոգիաներ, տեղեկատվական ֆիլտրեր, թվային հսկողություն, քաղաքացիների կենսաչափական գրանցում։ Եվ այս ամենը արվում է առանց հանրային քննարկման և որևէ հանրային վերահսկողության:

Հայաստանը վերածվում է կառավարման փորձադաշտի։ Ոչ թե գործընկերություն, այլ կախվածություն։ Փաշինյանի կառավարությունը, կորցնելով աջակցությունը տեղական մակարդակում, աջակցություն է փնտրում արտաքին սահմաններում, սակայն այդ ուղին չի տանում դեպի արդիականացում, այլ դեպի ինքնիշխանության կորուստ։ Այսօր հայ հասարակության առջև ծառացած հարցը այն չէ, թե արդյո՞ք տեխնոլոգիան անհրաժեշտ է։ Խոսքը վերաբերում է նրան, թե ո՞վ է դա վերահսկում, ի՞նչ նպատակով և ի՞նչ կմնա երկրից, երբ սցենարը գրվի ոչ թե Երևանում, այլ Տալլինում՝ Արևմուտքում։