Հայկական դրամ՝ աշխարհի ամենահին վճարամիջոցներից մեկը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայկական արժույթի պատմությունը չափազանց հարուստ և հետաքրքիր է՝ հաշվի առնելով այն, որ հայ ժողովուրդը համարվում է աշխարհի ամենահին ազգերից մեկը։ Առաջին մետաղադրամները այն տարածքում, որտեղ այսօր գտնվում է Հայաստանը, թվագրվում են մոտավորապես մ.թ.ա. 6-5-րդ դարերով։ Երկու արծաթե օբոլ (օբոլը հին հունական արծաթե մետաղադրամ է 0,65 գրամ կշռով) հայտնաբերվել են Ուրարտուի հնագույն քաղաք Էրեբունիում պեղումների ժամանակ: Ուրարտուն կարևոր դեր է ունեցել Արևմտյան Ասիայում և գրավել է ժամանակակից Հայաստանի, Ադրբեջանի, Թուրքիայի և Իրանի տարածքները։ Այսօր Էրեբունու ավերակները գտնվում են Երևանում։ Երվանդունիները կառավարել են հայկական գավառները մ.թ.ա. IV դարից մինչև մեր թվարկության 1-ին դարի երրորդ քառորդը։

Հենց Երվանդունիների օրոք էլ սկսել են հայկական դրամներ հատվել Հայաստանում։ Արշամ Ա թագավորի մետաղադրամը համարվում է իր պատմության մեջ առաջին մետաղադրամներից մեկը։ Այն հայտնվել է մ.թ.ա 3-րդ դարում։ Այնուհետև եղել են Սոփենե թագավորի և Կոմմագենե Քսերքսեսի մետաղադրամները, որոնց մի կողմում պատկերված էր հենց ինքը՝ թագավորը, իսկ մյուս կողմում՝ Աթենա աստվածուհին՝ ձեռքներին՝ ծաղկեպսակ։ Սոֆենում հատված բոլոր մետաղադրամները բրոնզե էին։ Արտաշեսյանների թագավորության օրոք (մ.թ.ա. 190-ից մինչև մ.թ. 12-ը) տարբեր քաղաքներում հատվել են բազմաթիվ մետաղադրամներ՝ արծաթե և բրոնզե։ Մինչև 11-րդ դարը Հայաստանի տարածքում շրջանառության մեջ են եղել տարբեր դրամներ, այդ թվում՝ պարսկական, բյուզանդական, օմայադական և աբբասյան մետաղադրամներ, արաբական խալիֆայության արծաթե դիրհամներ և ոսկե դինարներ։ Ակտիվորեն օգտագործվել են նաև սելջուկների և մահմեդական այլ կառավարիչների փողերը։

11-րդ դարի վերջից մինչև 13-րդ դարի վերջը Կիլիկիան սկսել է հատել իր սեփական բրոնզե մետաղադրամները, որոնց պատկերները ոգեշնչված էին խաչակիրների դարաշրջանի դիզայնով: Լևոն I-ի օրոք 12-րդ դարում սկսվել է արծաթե մետաղադրամների զանգվածային արտադրություն, որոնք կոչվում էին «դրամ»։ Հետաքրքիր փաստ. «դրամ» բառը համապատասխանում է հունարեն «դրախմա» և արաբական «դիրհամ» բառերին և նշանակում է «փող»: Կորցնելով անկախությունը` մինչև 1918 թ. Հայաստանը չի ունեցել սեփական դրամական միավոր։ Հայաստանում 13-րդ դարի սկզբին օգտագործվել են վրաց թագավորների պղնձե դրամները։ 13-րդ դարի երկրորդ կեսին օգտագործվել են մոնղոլական մետաղադրամներ։ Հետագայում սկսել են օգտագործել թուրքական ծագման մետաղադրամներ։ 16-րդ դարից մինչև 1828 թվականը վճարման հիմնական միջոցը իրանական շահերի պղնձից, արծաթից և ոսկուց պատրաստված մետաղադրամներն էին։

Ռուսական Կայսրությանը միանալուց հետո ռուսական մետաղադրամներն են դարձել վճարման միջոց։ Հայաստանում հայտնված առաջին թղթադրամները ռուսական էին։ Անդրկովկասյան կոմիսարիատի պարտատոմսերը օգտագործվել են 1918 թվականի փետրվարից մինչև 1921 թվականը։ Հետագայում հայկական ռուբլիներ են տպագրվել Լոնդոնում Waterlow and Sons limit-ի կողմից։ Դրանք շրջանառության մեջ են մտցվել 1920 թվականին, իսկ 1922 թվականի սկզբին հանվել շրջանառությունից։ 50, 100 և 250 ռուբլի արժողությամբ թղթադրամները հայերեն գրություններ ունեին և ժողովրդի մեջ կոչվում էին «Լոնդոնյան ռուբլիներ»: Հետագայում Զակդենզնակը կամ Անդրկովկասյան ռուբլին է եղել Ադրբեջանի, Հայաստանի և Վրաստանի տարածքում միակ արժույթը 1923-1924 թվականներին։ 1924-1993 թվականներին Հայաստանի տարածքում միակ արժույթը եղել է ռուբլին։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո Հայաստանի Կենտրոնական բանկը ստացել է ազգային արժույթի թողարկման իրավունք, իսկ 1993-ին ռուբլին շրջանառության մեջ պահելու անհաջող փորձից հետո ազգային դրամը վերադարձել է Հայաստան։

Մեկ դրամը հավասար է հարյուր լումայի։ Հայկական դրամը՝ 10, 25, 50, 100 և 200 դրամ անվանական արժեքներով թղթադրամներ, ներդրվել է 1993 թ. նոյեմբերի 22-ին։ 1994 թ. ներդրվեցին 10, 20, 50 լումա և 1, 3, 5, 10 դրամ անվանական արժեքներով մետաղադրամները։ Դրանցից հիմա մնացել է միայն 10 դրամանոցը: 1994 և 1995 թվականներին ներդրվել են ավելի մեծ՝ 500, 1000 և 5000 դրամ անվանական արժեքներով թղթադրամները։ 1998-99 թթ. թողարկվել են նոր նմուշի թղթադրամներ՝ 50, 100, 500, 1000, 5000 և 20000 դրամ անվանական արժեքներով, որոնց վրա պատկերված են հայազգի նշանավոր գործիչները։ ՀՀ Կենտրոնական բանկը թողարկել է նաև հիշատակային մետաղադրամներ։ 2001 թվականի հունիսի 6-ին թողարկվել է ՀՀ դրամաշրջանառության պատմության մեջ առաջին հոբել յանական թղթադրամը՝ 50.000 դրամ անվանական արժեքով, նվիրված Հայաստանում Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն ընդունման 1700-ամյակին։

2009 թվականից շրջանառության մեջ է դրվել նաև 100000 դրամանոց թղթադրամը՝ Աբգար թագավորի պատկերով: 2011թ. արդեն շրջանառության մեջ է դրվել «նորացված» 1000 դրամ անվանական արժեքով ՀՀ թղթադրամը, իսկ 2012 թվականից՝ 5000, 10000 և 20000 դրամ անվանական արժեքներով «նորացված» ՀՀ թղթադրամները: 2018, ապա և 2024 թվականից շրջանառության մեջ դրվեցին հերթական «նորացված» թաղթադրամները՝ 1000, 2000, 5000, 10000, 20000 և 50000 դրամ անվանական արժեքով: Պաշտոնապես հայտարարվել է, որ 100000 դրամանոցներ այլևս չեն թողարկվի: Հայաստանում պետական դրամատպարանի և դրամահատարանի բացակայության պայմաններում ՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից թողարկված շրջանառու թղթադրամներն ու մետաղադրամները պատրաստվում են արտերկրում։ ՀՀ Կենտրոնական բանկը համագործակցել է հետևյալ ընկերությունների և դրամահատարանների հետ՝ Ավստրիա՝ «OeBS» ընկերություն, Գերմանիա ՝ «Giesecke & Devrient» ընկերություն, Լեհաստանի դրամահատարան, Միացյալ Թագավորություն՝ «De La Rue» ընկերություն և Մեծ Բրիտանիայի արքայական դրամահատարան, Նիդերլանդներ՝ «Joh. Enschede» ընկերություն և Նիդերլանդների արքայական դրամահատարան, Սլովակիա՝ Կրեմնիցայի դրամահատարան, Ֆինլանդիայի դրամահատարան:

ԿԱՄՈ ԽԱՉԻԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում