«150 մի­լի­արդն ան­գամ չի էլ սպառ­վե­լու տնտե­սու­թյան մեջ. գոր­ծի­քա­կազ­մը հաս­ցե­ա­կան ու ար­դյու­նա­վետ չէ»

2008թ. համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամը Հայաստանի վրա ծանր հետևանքներ էր թողել, որից պետք է հետևություններ անեինք: Նախ՝ մեր տնտեսությունը խոցելի է, քանի որ ավելի շատ սպառող, քան արտադրող տնտեսություն ունենք: Այսինքն, կրկնակի շատ ներմուծում ենք, քան արտահանում և, բնականաբար, ունենում ենք արտարժույթի հոսքի խնդիր: Տնտեսագետ Էդուարդ Պետրոսյանի դիտարկումն է, որի խոսքով, դեռ 2008թ.-ից պետք է հասկանայինք, որ նման տնտեսական քաղաքականությամբ ի զորու չենք լինելու դիմակայել համաշխարհային տնտեսության ցանկացած տատանման: Տնտեսագետի կարծիքով, մինչ այսօր դրամավարկային քաղաքականության էական փոփոխություն չի եղել:

«Այսօր կորոնավիրուսի հետևանքով նորից համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամ սկսվեց: Այս անգամ ճգնաժամի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ այն հարվածեց տնտեսության իրական հատվածին: Մեզ մոտ հիմնական հարվածը սկսեց ակնհայտ լինել հատկապես այն ժամանակ, երբ վիրուսով պայմանավորված տնտեսական հետևանքները սկսեցին անդրադառնալ նավթի գների վրա, ինչն իր հերթին հարվածեց ՌԴ տնտեսությանը և բարդացրեց տնտեսական ճգնաժամը: Հիմա, ըստ էության, կառավարությունը 10 փաթեթ է առաջ քաշել և պատրաստվում է մոտ 150 մլրդ դրամի աջակցություն տրամադրել տնտեսությանը: 

Տեսեք՝ 150 միլիարդը մեր ՀՆԱ-ի մոտ 2 տոկոսն է: Եթե մանրամասն գնահատենք, կարող ենք ասել, որ 150 միլիարդն անգամ չի էլ սպառվելու տնտեսության մեջ, քանի որ գործիքակազմը հասցեական ու արդյունավետ չէ: Ինչևիցե: Ավելի վաղ համաշխարհային ֆինանսական առաջատար կազմակերպությունները ՀՀ տնտեսական աճը 2020թ. համար միջինը 7 տոկոսի շրջանակում էին գնահատել, թեպետ կառավարության պլանավորմամբ այն 4,9 տոկոս էր: 

Այսօր արդեն տնտեսական աճի կանխատեսումները 1 տոկոսից ցածր են՝ մոտ 0,7: Այսինքն, մեր ՀՆԱ-ի 7 տոկոս աճն արդեն չի լինելու: Եթե մենք ուզում ենք մեր ներկա իրավիճակը, գոնե այս պահի կենսամակարդակը պահել, առնվազն պետք է կարողանանք պահել աճի տեմպերը: 

Ու եթե հաշվարկում ենք, ապա, բնականաբար, վերոնշյալ 2 տոկոսը ոչ ադեկվատ մոտեցում է: Կառավարությունն առնվազն մի քանի անգամ պետք է ավելացնի ֆինանսական միջոցների ներարկման հայտարարված չափը»,-ասաց մեր զրուցակիցը՝ շեշտելով, որ փաթեթներում մատնանշված ուղղությունների առումով ևս խնդիր կա:

«Ինչ վերաբերում է սոցիալական հատվածում նախատեսվող ծախսերին, ապա բնակչության լուրջ հատված այստեղ անտեսվում է: Մասնավորապես, խոսքը հարկադիր պարապուրդում հայտնվածների, ինչպես նաև այն մեծ խմբի մասին է, որոնց աշխատավարձերը կտրուկ նվազել են տնային պայմաններում աշխատելու արդյունքում: Տուժողների խումբն իրականում մեծ է, և ո՛չ ՊԵԿ-ի, ո՛չ էլ սոցապի տվյալներում այն չի արտացոլվում որպես խոցելի խումբ: 

Հիմա հայտարարվում է, որ այս առումով օրենսդրական փոփոխություն պետք է մտցնել, լրացուցիչ սոցիալական գործիք պետք է ստեղծվի՝ ի պաշտպանություն աշխատողի, բայց մինչև հունիս կտևի այդ գործընթացը: 

Բացի այդ, օրենքը հետադարձ ուժ չի ունենա: Իսկ մենք խոսում ենք այս պահի մասին: Վատ վիճակում հայտնված թիրախային խմբի վնասներն, այսպես թե այնպես, չեն փոխհատուցվելու: Հաշվի առնելով սոցիալական ծրագրերի ներկայիս տեսքը՝ կարող ենք ասել, որ այսպես թիրախային շատ մեծ խումբ է բաց թողնվում: Սոցիալական օգնությունը լավ է, բայց աննշան է, այն էական աջակցություն որակելը ճիշտ չէ»,-նկատեց Է. Պետրոսյանը:

Տնտեսագետը համեմատել է շատ երկրների փորձը. «Գրեթե բոլոր երկրներում ֆինանսական ներարկման չափը ոչ թե ՀՆԱ-ի 2 տոկոսի չափով է, ինչպես մեզ մոտ է, այլ 5-10 տոկոսից ոչ պակաս: Այլ երկրներում լուրջ են մոտենում սոցիալական աջակցման հարցերին, որովհետև այն տնտեսության շրջանառությունը պահելու ամենակարճ ճանապարհն է: 

Տնտեսությունը սպառման տեսանկյունից է հարված ստանում: Ու այս պարագայում ինչքան շատ գումար տեղ հասցնեն մարդկանց, այդքան մարդիկ շատ կծախսեն, շրջանառությունը կսկսի աշխատել: Սա է պատճառը, որ շատ երկրներ ուղիղ օգնության ճանապարհով գնացին, որոնց թվում էր նաև ԱՄՆ-ը:

Տպավորություն է, որ մեզ մոտ այդ ծրագրերի հիմքում որքան հնարավոր է շատ մարդկանց շրջանցելու տրամաբանությունն է: Հայաստանում բավականին մեծ խումբ կա՛մ ընդհանրապես չի օգտվելու այդ աջակցությունից, կա՛մ աննշան է օգտվելու»:

Խոսելով քաղաքացու խնդիրներն առաջնային համարելու խնդրի մասին՝ տնտեսագետը կրկին 2008թ.-ը հիշեց, որից հետո, ըստ նրա, մեզ մոտ կառավարությունները միշտ կենտրոնացած են միայն մակրոտնտեսական ցուցանիշների վրա:

«Եթե ուսումնասիրենք, կտեսնենք, որ ամեն տարի, բացի 2009թ.-ից, մենք տնտեսական աճ ենք արձանագրել, բայց մարդկանց կենսամակարդակը տարեցտարի անկում է ապրել: Ում էլ հարցնենք՝ կասի՝ մեկ տարի առաջ ավելի լավ էինք ապրում, քան հիմա: Իսկ այդ դեպքում ի՞նչն է աճել: Թվերի տեսանկյունից, այո, աճ եղել է, բայց այդ աճը չի անդրադարձել մարդկանց վրա: 

Ու հարց է առաջանում՝ այդ աճը պե՞տք է, եթե այն չի անդրադառնում մարդկանց կենսամակարդակի վրա: Իրականում տնտեսական աճը չի կարող ինքնանպատակ լինել, պետության խնդիրը տնտեսությունը կարգավորելը և այդ աճն ու անկումը բալանսավորելն է: Պետք է ստաբիլ զարգացում և ոչ թե մեծ աճ: 

Ավելին, կտրուկ աճը իր հերթին կարող է գների չհիմնավորված աճի և այլ գործընթացների հանգեցնել, որից քաղաքացին ավելի կտուժի: Այս պահին դժվարությունները թեթևացնելու մեկ ճանապարհ կա. պետությունը պետք է լուծի ոչ միայն վերոնշյալ ֆինանսական միջոցների ներարկման, այլ դրանք մի քանի անգամ ավելացնելու խնդիրը: 

Բայց այսօրվա ընտրված ճանապարհները, մեղմ ասած, արդյունավետ չեն: Վերոնշյալ 2 տոկոսանոց ներարկումը իրական ներարկում չի ենթադրի, ինչի մասին կվկայեն նաև առաջիկա վիճակագրությունները: Իրականում տնտեսվարողների շատ սահմանափակ խումբ կարող է օգտվել այդ հնարավորությունից, քանի որ կառավարությունը ի սկզբանե սահմանափակել է շրջանակը: Իրական աջակցության կարիք ունեցող շատ տնտեսվարողներ աջակցություն չեն ստանա:

 Օրինակ՝ ցանկացած տնտեսվարող, որն ի սկզբանե աշխատողին պահելու, բայց նրան չվճարելու հնարավորություն է ունեցել, նա այդ ճանապարհով էլ գնալու է: Նա վարկ չի վերցնելու, չի ավելացնելու պարտքի բեռը, որ աշխատողին չաշխատածի համար վճարի ու հետո էլ մտածի, թե այդ պարտքը որտեղից է վճարելու: 

Հետո՞ ինչ, որ վարկը տոկոս չունի, բայց պարտքը մնում է պարտք: Պետությունն է պարտավոր մտածել աշխատողի իրավունքների մասին, բիզնեսը պարտավոր չէ: Բիզնեսը մտածում է իր գոյատևման խնդրի մասին: Առհասարակ ոլորտներին ֆինանսական միջոցներ հատկացնելու էֆեկտը շատ փոքր է լինելու»,-ասաց մեր զրուցակիցը: 

 

Նա շեշտեց, որ քիչ ռեսուրսները քիչ ծախսելու ճանապարհն ավելի է բարդացնում իրավիճակը: Տնտեսագետն այս առումով թեպետ կարևորեց միջազգային դոնորների հետ բանակցելու անհրաժեշտությունը, բայց զուգահեռ նկատեց՝ «Դրա համար պահանջվում է բարձրակարգ մասնագետների քրտնաջան աշխատանք, որոնց թիվը, ինչպես տեսնում եմ, կառավարությունում գնալով կրճատվում է»:

ԱՆՆԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ