«Տե­ղա­կան ինք­նա­կա­ռա­վար­ման կա­յաց­մա­նը զու­գըն­թաց մարզ­պե­տա­րան­նե­րի դերն աս­տի­ճա­նա­բար կնվա­զի»

Դեռևս 2011 թվականին սկսված համայնքների խոշորացման պետական ծրագիրը բոլոր ժամանակներում էլ միանշանակ չի ընդունվել: Եղել են ու կան թե՛ կողմ, թե՛ դեմ արտահայտվողներ: 

Ամեն մեկն ունի իր տեսակետը և հիմնավորումները: Խոշորացման ծրագիրն այսօր էլ շարունակվում է ներկա իշխանությունների օրոք: 

Կառավարման փորձագետ Սերոբ Անտինյանը «Փաստի» հետ զրույցում ներկայացնում է իր դիտարկումները համայնքների միավորման ծրագրի հետ կապված: Նա նշում է՝ ներկայումս ունենք թույլ զարգացած տեղական ինքնակառավարում, և դա ունի իր պատճառները: 

«Տեղական ինքնակառավարումն իշխանության ապակենտրոնացման եղանակ է, որի պարագայում իշխանությունը փոխանցվում է տեղերին, որտեղ բնակչությունն ընտրում է իշխանության իր՝ տեղական ինքնակառավարման մարմինները, որոնք պետք է տեղական նշանակության խնդիրները լուծեն ավելի արդյունավետ և նպատակային:

 Տասը տարի առաջ մեր փոքր երկրում ունեինք շուրջ հազար համայնք, ընդ որում, այս համայնքների գրեթե կեսն ուներ հազարից պակաս բնակչություն: Մինչդեռ տեղական ինքնակառավարման էությունը տեղական նշանակության խնդիրներն առավել արդյունավետ լուծելու թե՛ իրավունքն է, թե՛ կարողությունը: 

Ստացվեց այնպես, որ այդ իրավունքը փոխանցեցինք ժողովրդին, նկատի ունեմ Սահմանադրությամբ ամրագրված ապակենտրոնացումը, որը բնորոշ է ժողովրդավարական երկրներին, սակայն չձևավորվեց փոքր համայնքների՝ տեղական նշանակության խնդիրները լուծելու կարողությունը: 

Այդ պատճառով է, որ ներկայումս ունենք շատ փոքր, թույլ համայնքներ և թույլ զարգացած տեղական ինքնակառավարում: Ի՞նչ նպատակ ունի համայնքների միավորումը: 

Նկատի ունենալով այս ամենը, ինչպես նաև եվրոպական շատ հարուստ փորձը, պետությունը գնաց համայնքների միավորման ճանապարհով: 2011 թվականին կառավարությունն ընդունեց համայնքների խոշորացման հայեցակարգը: 

Դրան համապատասխան սկսվեց համայնքների միավորման գործընթացը»,-ասում է Անտինյանը: Այնուհետև նա մեկնաբանում է, թե ո՞րն է այդ միավորման նպատակը: «Առաջին՝ փոքր համայնքները միավորելով՝ ստեղծել ռեսուրսների, ենթակառուցվածքների միասնական համակարգ, որով շատ ավելի արդյունավետ և դյուրին կլինի լուծել տեղական նշանակության խնդիրները: 

Երկրորդ՝ փոքր համայնքները, որոնք ունեին թվով քիչ բնակչություն, այդուհանդերձ, պահում էին վարչական շատ մեծ ապարատ: Համայնքը իրավաբանական անձ էր և պետք է իրականացներ հաշվապահություն, կառավարում, ճարտարապետական, հողային, նախագծման և այլ աշխատանքներ: 

Այդ մեծ ապարատը պահանջում էր նաև ֆինանսական ծախսեր, որն այդ փոքր համայնքը չէր կարողանում հավաքագրել և տնօրինել: Այսինքն՝ այդ միավորումը բերեց նաև այդ անհարկի մեծ ապարատի կրճատմանը: 

Միևնույն ժամանակ աշխատատեղեր ավելացան, որովհետև այդ գործառույթները շարունակեցին իրականացվել միասնական, կենտրոնացված ձևով, և ուժեղ համայնքները ձեռք մեկնեցին թույլերին իրենց ռեսուրսների և հնարավորությունների սահմանում:

 Ի՞նչ ունենք այսօր: Այսօր ունենք 502 համայնք, որտեղ 52-ը միավորված և խոշորացված համայնքներ են: 

Խոշորացման գործընթացը շարունակվում է և պետք է շարունակվի, որպեսզի ունենանք տեղական կայացած ինքնակառավարում, որպեսզի համայնքները լինեն ուժեղ, ֆինանսապես ինքնուրույն և կայուն, կարողանան տեղական նշանակության խնդիրները՝ սկսած ենթակառուցվածքներից, տեղական նշանակության ճանապարհներից և այլն, արդյունավետ լուծել իրենց առջև ծառացած խնդիրները ավելի լայն հնարավորությունների սահմաններում»,-ընդգծում է կառավարման փորձագետը: 

Տարիներ ի վեր կարծիք է շրջանառվում, որ մարզպետարաններն ունեն վարչական ուռճացված ապարատ: Արդյո՞ք պետությունն այստեղ ևս անելիք չունի: Անտինյանը նախ նշում է, որ մարզպետարաններն, ըստ էության, միջանկյալ օղակ են, որոնք ստեղծվել են՝ ելնելով այն անհրաժեշտությունից, որ համայնքներն իրապես թույլ են և կարիք ունեն պետության աջակցության: 

«Մարզպետարանները տարածքային կառավարման մարմիններ են, այսինքն՝ մեծ հաշվով այնտեղ չկա իշխանության փոխանցում, ինչպես ՏԻՄ-ի դեպքում: Կա պետական իշխանության ապակենտրոնացման երեք տարբերակ։ Այսպես՝ մարզպետարանների դեպքում գործ ունենք իշխանության ապակոնցենտրացման հետ, երբ տեղի է ունենում իրավասության փոխանցում։ Սա գործադիր իշխանության շարունակությունն է տարածքներում։ Տեղական ինքնակառավարման մարմինների դեպքում գործ ունենք իշխանության փոխանցման հետ։ 

Իշխանության աղբյուրը տվյալ դեպքում տեղական բնակչությունն է, որն իրացնելով իր իշխանությունը ընտրում է տեղական ինքնակառավարման մարմիններ և օժտում է նրանց լիազորություններով։ Մարզպետարանն, այսպես ասած, կառավարության շարունակությունն է մարզերում, որն իրականացնում է գործադիր իշխանության քաղաքականությունը տեղերում՝ որպես տարածքային կառավարման մարմին: 

Դրանք օգնում են համայնքներին վեր հանել համայնքային նշանակության խնդիրները, պետական քաղաքականության իրականացմանը տարբեր ոլորտներում, բայց դրանք, որպես ապակենտրոնացման համակարգեր, իրենց ազդեցությունն ու դերն աստիճանաբար պետք է փոքրացնեն, իսկ ապագայում պետք է վերանան որպես օղակներ: Ինչո՞ւ: 

Որովհետև, երբ ունենանք տեղական կայացած ինքնակառավարում, մարզպետարանների և, ինչպես հաճախ ասվում է, դրանց ուռճացված ապարատի անհրաժեշտությունն այլևս չի առաջանա: 

Կարծես թե դրանք ժամանակավոր օղակներ են պետական կառավարման ամբողջ համակարգում, որոնք թույլ համայնքների պարագայում տեղերում օժանդակություն են ցուցաբերում: Համայնքները մարզպետարաններ են ներկայացնում իրենց սուբսիդավորման ծրագրերը, որպեսզի նրանք դրանք փոխանցեն կառավարությանը, որոշակիորեն կապող օղակ են հանդիսանում կենտրոնական կառավարության և տեղական ինքնակառավարման մարմինների միջև: 

Տեղական ինքնակառավարման կայացմանը զուգընթաց մարզպետարանների դերն աստիճանաբար կնվազի»,-եզրափակում է Սերոբ Անտինյանը:

ԼՈՒՍԻՆԵ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ