Երբ շեղվում է արտաքին քաղաքական կուրսը. առկա թնջուկի հակասականությունը

ՀՀ արտաքին քաղաքականության ոլորտում գրեթե ամբողջովին քաոտիկ իրավիճակ է տիրում: Դա սկսվեց այն ժամանակ, երբ Նիկոլ Փաշինյանը վարչապետ դարձավ, հետո պաշտոնապես հայտարարեց, թե Հայաստանն իր արտաքին քաղաքականության մեջ կտրուկ շրջադարձեր չի կատարի, իսկ առողջ դատողություն ունեցող մարդիկ հասկացան այսպես` գետանցումի ժամանակ ձիերը չեն փոխում:

Իրականում ի՞նչ եղավ. ՀԱՊԿ-ը մնաց իր տեղում, սակայն մենք չմնացինք ՀԱՊԿ-ում ունեցած մեր տեղում։ Այնպիսի տպավորություն է, որ հավասարակշռվում են ՀՀ արտաքին քաղաքականության նժարները: Սակայն արտաքին քաղաքականությունը չի սահմանափակվում տվյալ երկրի հարևան և դաշնակից պետությունների հետ ունեցած դիվանագիտական, առևտրատնտեսական, գիտական, մշակութային և այլ հարաբերություններով, մանավանդ, եթե երկիրը պատերազմի մեջ է և տարածքային երկուստեք պահանջներ կան:

Իրականում ընդգծենք, որ ընդհանրապես տարածքային խնդրի լուծման հիմքում, կարծում եմ, պետք է գործի պատմական արդարության գաղափարը, ոչ թե սկզբունքը, քանի որ շատ արդար գաղափարներ վաղուց դուրս են մնացել քաղաքական սկզբունքների բանաձևումից: Սա՝ ընդհանրապես, իսկ մասնավորապես Արցախի և Նախիջևանի տարածքային պատկանելությանն առնչվող քաղաքական սկզբունքների հիմքում մենք պիտի հաստատեինք պատմական և քաղաքական արդարության գաղափարը: 

Պատմականորեն այս տարածքները հազարամյակներով պատկանել են հայերիս, որտեղ մենք ապրել ու արժեքներ ենք ստեղծել: Հենց այստեղ առաջանում է մի շատ բնական և տրամաբանական հարց` եթե այս տարածքները չեն եղել այն հանրապետության տարածքում, որի պաշտոնական իրավահաջորդն է ներկայիս Ադրբեջանի Հանրապետությունը, ապա ուրիշ ի՞նչ հավակնություններ ունի այդ պետությունը մեր տարածքների հանդեպ, եթե ոչ` զավթողական: Այս հարցի շուրջ բազմիցս խոսել են մեր հայտնի քաղաքագետները: Սակայն 1991 թվականից, երբ «ձևակերպեցին» հակամարտությունը` «տարածքային վեճ» բնորոշմամբ, ահա այդ ժամանակից այն վերածվեց ռազմական բախումների, ապա քառամյա պատերազմի և 25-ամյա` ո՛չ պատերազմ, ո՛չ խաղաղություն իրավիճակի, երբ զոհվում են երիտասարդ հայ զինվորները և խաղաղ բնակիչները։

Արցախյան հակամարտության այս շինծու լարվածությունը ձեռնտու է միայն Ադրբեջանին զենք վաճառող պետություններին: Անգամ Ադրբեջանին մեծ հաշվով այս պատերազմական տևական վիճակը ձեռնտու չէ, որովհետև երկրի ներսում հասունանում է բնիկ ժողովուրդների դժգոհությունը, քանի որ առաջնագծում հիմնականում նրանց զավակներն են կռվում և զոհվում: Եվ նրանք իրենց համայնքների անունից քանիցս հայտարարել են, որ հայերի դեմ ղարաբաղյան պատերազմը իրենց պատերազմը չէ։ Ասել է թե՝ որևէ երկրի ռազմավարական դաշնակիցը իրավունք չպետք է ունենա զենք վաճառել իր դաշնակից պետության թշնամի պետությանը, մանավանդ, որ նրանք պատերազմի մեջ են: Եթե խնդրին մոտենանք ոչ թե բարոյական, այլ միջազգային իրավունքի տեսանկյունից, հակամարտության միջնորդ կողմերն իրավունք չունեն զենք վաճառել կողմերից և ոչ մեկին։ Արդեն երեսուն տարի է` այս պարզ հարցը դրսի ինչ-ինչ ուժերի ուղղորդմամբ, անկախության առաջին տարիներից ՀՀ առաջին նախագահի թուլության պատճառով վերածվել է հիմնախնդրի, ավելին` թնջուկի:

Ցավոք, երկակի ստանդարտները քաղաքականության մեջ ավելի շատ եղանակ են ստեղծում, քան իսկական դիվանագիտությունը: Օրինակ, վերջերս ԱՄՆ նախագահ Թրամփը, առանց որևէ քաղաքական և պատմական տրամաբանության, Գոլանի բարձունքները ճանաչեց որպես Իսրայելի տարածք:

Հելսինկիի վեհաժողովի եզրափակիչ ակտի 8-րդ սկզբունքը հռչակում է. «Ժողովուրդների իրավահավասարության և ինքնորոշման սկզբունքի հիման վրա բոլոր ժողովուրդների իրավունքն է` լիովին ազատ, ցանկացած պահի, առանց արտաքին միջամտության որոշել իրենց ներքին և արտաքին քաղաքական կարգավիճակը և ըստ նրանց հայեցողության` հետամուտ լինել իրենց քաղաքական, տնտեսական և մշակութային զարգացմանը»։

Չմոռանանք, որ այս սկզբունքները հաջողությամբ կիրառվել են անցյալ դարի 60-70 թթ., երբ ընթանում էր գաղութային կայսրությունների փլուզումը, ինչի շնորհիվ ստեղծվեցին աֆրիկյան ժողովուրդների անկախ պետություններ: Որոշ քաղաքագետներ ազգերի ինքնորոշման և տարածքային ամբողջականության պահպանման սկզբունքները հակասական են դիտում:

Ահա այս սկզբունքներին պիտի հետամուտ լինենք հայերս և մեր երկրի ղեկավարը, որին որոշ ուժեր և անհատներ դարձյալ կարծես թե շեղում են հայանպաստ և արցախահայաստանանպաստ վեկտորից:

ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ