Կա­զի­մի­րով. «Փա­կու­ղու հիմ­նա­կան պատ­ճա­ռը Բաք­վի անի­րա­կան և խայ­տա­ռակ քա­ղա­քա­կա­նու­թյունն է»

regnum.ru-ն հրապարակել է թոշակառու դեսպան, 1992-96 թթ. Ռուսաստանի միջնորդական առաքելության ղեկավար, ղարաբաղյան հակամարտության հարցով ՌԴ նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ Վլադիմիր Կազիմիրովի հոդվածը, ուր մասնավորաբար գրված է, որ վերջերս հակամարտության կարգավորումը բարդացավ այն հարցի պատճառով, թե արդյոք Լեռնային Ղարաբաղը պետք է մասնակցի բանակցություններին: Բաքուն կտրականապես դեմ է: Այդպես նրա համար ավելի հեշտ է շրջանցել կարգավիճակի հիմնական հարցը և պահանջել ազատել Ադրբեջանի գրավյալ տարածքները, իսկ ԵԱՀԿ-ի 10 հիմնական սկզբունքներից առաջ մղել պետությունների տարածքային ամբողջականությունը `«մոռանալով» մնացածը (ինքնորոշման իրավունք, ուժի չկիրառում և վեճերի խաղաղ կարգավորում): ԼՂՀ-ին բանակցություններում չընդգրկելը արժեքավոր է նաև Բաքվի քարոզչության համար, քանի որ 1991-1994 թվականների պատերազմում անհաջողություններից հետո նա փափագում է հաջողության հասնել: Դրա համար արվում է ամեն ինչ` միջադեպեր, համաձայնագրերից խուսափել, ուժի փորձարկում 2016 թվականին, նույնիսկ Բուդապեշտում հայ սպայի սպանություն: Իսկ ԼՂՀ-ին բանակցություններին չթողնելը արդեն իսկ ցուցադրական հաջողություն է, և այդպես էլ դա ներկայացվեց մարտի 29-ին Վիեննայում Ալիևի և Փաշինյանի բանակցություններից հետո: ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներին էլ բանակցություններում նոր դժվարություններ կամ իրավիճակի սրում պետք չէ: Ադրբեջանի նախագահը հենվում է այն փաստի վրա, որ երկու կողմերի միջև բանակցությունները արդեն երկար ժամանակ են ընթանում, և ձևաչափը փոխելը անիմաստ է: Հիմարություն է ուրախանալ բանակցությունների «հնությամբ», եթե չկան այդ ամենի արդյունքները: Իրականում հին ու արդյունավետ էին եռակողմ բանակցությունները (1994-1997թթ.) և ավելի արդյունավետ էին էլ ավելի վաղ բանակցությունները Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի միջև (առանց Հայաստանի): Այն ժամանակ Բաքուն իր փաստաթղթերում ԼՂՀ-ն անվանում էր «հակամարտող կողմ»: Ստացվում է, որ բանակցությունները շատ հին են, և այդ ընթացքում բանակցային ձևաչափը արդեն փոխվել է երեք անգամ: Իսկ ինչն է կոնֆլիկտի պատճառը: Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը: Ադրբեջանական ԽՍՀ-ն ԽՍՀՄ-ից օրենքին համապատասխան դուրս գալուց հետո թույլ չտվեց ԼՂՀ-ին դուրս գալ իր կազմից: Հակամարտությունների կարգավորման բանակցությունները մշտապես իրականացնում են հակամարտող կողմերը՝ երբեմն միջնորդների հետ: Ադրբեջանը անմիջապես դարձել էր հակամարտող կողմ: Երևանը երկար ժամանակ ձգտում էր խուսափել, բայց ի վերջո նույնպես դարձավ: ԼՂՀ-ն չի ճանաչվում որպես պետություն, սակայն ունի հակամարտության կողմի բոլոր հատկանիշները` զինված ուժեր և իր կողմից վերահսկվող տարածքներ: Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական համայնքը ոչինչ չունի (ըստ հնացած Բեյքերի 2 + 2 բանաձևի, Բաքուն հակադրում է դա ԼՂՀ-ին, բայց դա ոչ այլ ինչ է, քան շահագրգիռ կողմ): 

Ռուսաստանը առաջինն է ճանաչել այս հակամարտության անսովոր համատեքստը՝ այստեղ կա երեք կողմ: 1993 թվականի սեպտեմբերին ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը նույնպես ընդունեց դա: ԵԱՀԿ-ի գագաթաժողովը (Բուդապեշտ, 1994 թ. դեկտեմբերի 6) չի նշում Ադրբեջան և Հայաստան, այլ միայն հակամարտության «կողմեր»: Դա պատահական չէ: Գրագետներին հասկանալի է: Այդ իսկ պատճառով Ռուսաստանն ու ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը մինչև 1997 թվականի ապրիլը բանակցություններ են վարել բոլոր երեք կողմերի հետ: Այնուհետև ավելի հաճախակի դարձան Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների հանդիպումները:

Իսկ համանախագահները փոխեցին լիարժեք ձևաչափով բանակցությունները «մաքոքային դիվանագիտության» համար: Այնպես որ, այժմ խոսք չկա ինչ-որ նոր ձևաչափի մասին, այլ կա վերադարձ առավել ամբողջական և բնական ձևաչափին, ինչը ժամանակին հավանության է արժանացել ԵԱՀԿ մասնակից պետությունների ղեկավարների, այդ թվում` Մինսկի խմբի համանախագահող երկրների, ինչպես նաև Ադրբեջանի կողմից: Եռակողմ բանակցությունները տևել են ավելի քան չորս տարի, և կնքվել է երկու համաձայնագիր: Իսկ արդեն 22 տարի ընթացող երկկողմ ձևաչափը չի հանգեցրել որևէ փաստաթղթի ստորագրման: Կարո՞ղ էր արդյոք լինել հրադադարի պայմանավորվածություն առանց Ղարաբաղի՝ միայն Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև: Դա անհեթեթություն է: Իսկ ով է, որ չի ճանաչում պատերազմի արդյունքը և երազում է ռևանշի մասին. իհարկե, Ադրբեջանը: Բաքվի դիրքորոշման վերլուծության ժամանակ երկու հակադրություններ են աչքի զարնում խոսքի և գործի միջև: 1992 թվականին Ադրբեջանը ոչ պաշտոնական հանդիպում է ունեցել ԼՂՀ-ի հետ: 1993 թվականից ճակատում ձախողումները ստիպել են նրան ԼՂՀ-ի հետ բանակցություններ սկսել: Լեռնային Ղարաբաղը շփումներ ինքը չի սկսել, բայց օգտագործել է դրանք: Ի՞նչ է սա Բաքվի կողմից, եթե ոչ Լեռնային Ղարաբաղի դե ֆակտո ճանաչում որպես հակամարտող և բանակցող կողմ: Ի վերջո, հրադադարի մասին համաձայնագիրն էլ է առաջինը Ադրբեջանը ստորագրել ԼՂՀ-ի հետ՝ առանց անգամ իմանալու, թե այդ թղթի տակ Հայաստանը կստորագրի՞, թե՞ ոչ: 25 տարվա բանակցությունները ցույց տվեցին, որ փակուղու հիմնական պատճառը Բաքվի անիրական և երբեմն խայտառակ քաղաքականությունն է: Որդին բազմիցս է հեռացել իր հոր հաճախակի տատանումներից, բայց նեգատիվ ուղղությամբ: Համանախագահները հիշում են դիպուկահարներին հեռացնելու, միջադեպերը կանխելու և հետաքննելու՝ Վիեննայում և Սանկտ Պետերբուրգում պայմանավորվածությունների մերժումը: Երևանի և Ստեփանակերտի ուժային հռետորաբանությունը նույնպես չի օգնում փոխզիջումների որոնմանը, սակայն այն ունի որոշակի իրական հիմք և ավելի թույլ է, քան Բաքվինը: Անհրաժեշտ է հստակ հասկանալ, թե ով է որոշում հակամարտության կողմերի կարգավիճակը և բանակցությունների ձևաչափը՝ ԵԱՀԿ-ն, համանախագահները, թե հակամարտության ցանկացած կողմ: Եթե բանակցությունների ձևաչափը փոխվում է միայն կողմերի համաձայնությամբ, ապա որտեղ և երբ է ԼՂՀ-ն համաձայնվել լինել բանակցություններից դուրս: Ո՞րն է ԵԱՀԿ-ի դերը հակամարտության կողմերի կարգավիճակի հարցում: Մինսկի խմբի համանախագահները կարծում են, որ ԼՂՀ-ն մասնակցելու է խաղաղության համաձայնագրի մշակման բանակցություններին: Ժամանակն է, որ Բաքուն բացատրի, թե ինչո՞ւ չի ցանկանում ԼՂՀ-ի մասնակցությունը բանակցություններին: Չէ՞ որ առաջ նրանց հետ լավ էլ բանակցում էր: Գուցե ղարաբաղցիները ավելի կո՞շտ են, և դա՞ է պատճառը: Բայց չմոռանանք, որ այստեղ խոսքը հենց նրանց ճակատագրի մասին է, այլ ոչ թե Հայաստանի: Պետք է բարձրաձայնել, թե ինչ և ինչպես է եղել առաջ, հասկացնել, որ միջնորդները և հանրությունը արդյունքների են սպասում:

 

Կամո Խաչիկյան