«Այդ երկու երկրները մանևրում են միջազգային քաղաքականության հարթակում». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Վերջին շրջանում քիչ չեն հրապարակումներն այն մասին, որ Թուրքիան գաղտնի պայմանագիր է կնքել Ադրբեջանի հետ Նախիջևանում ռազմաբազա տեղադրելու նպատակով: Բացի այդ, Թուրքիան բանակցում է Հարավկովկասյան այլ պետությունների հետ այլ վայրերում նույնպես ռազմաբազաներ տեղադրելու համար: Այս և այլ հարցերի մասին է «Փաստի» հարցազրույցը «Արևելք» հետազոտական և վերլուծական կենտրոնի պատմաբան, թուրքագետ Կարեն Սիրունյանի հետ:

–Պարոն Սիրունյան, կա՞ արդյոք նման բան և եթե այո, ապա ստացվում է, որ Թուրքիան փորձում է Հայաստանը հրե օղակի մեջ վերցնե՞լ՝ դրանից բխող մնացած հետևանքներով:

–Ես հստակ չեմ կարող ասել, թե ինչ գաղտնի պայմանագիր կա այս առումով Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև, որովհետև եթե մի բան գաղտնի է, ուրեմն հրապարակման ենթակա չէ: Կարող եմ ասել ընդամենը՝ եթե կա նման բան, ապա դա ինչ հնարավորություն և հետևանքներ կարող է ունենալ: Նախ՝ անդրադառնամ այն հարցին, թե իրականում Ադրբեջանը պատրաստվո՞ւմ է, արդյոք, զիջել Նախիջևանը Թուրքիային, որովհետև այնտեղ Թուրքիայի կողմից ռազմաբազա հիմնելու գաղափարը նշանակում է տվյալ տարածքը վերցնել վերահսկողության տակ, իսկ որքան ինձ հաջողվել է հասկանալ, նրանց միջև հենց Նախիջևանի հարցում եղել են որոշակի հակասություններ: Իսկ եթե, այդուամենայնիվ, Ադրբեջանը դրան պատրաստ է, ապա հարց է առաջանում, թե ինչի՞ դիմաց, որովհետև սա պարզ քաղաքականություն է, որտեղ ոչինչ հենց այնպես չի զիջվում որևէ կողմի՝ անգամ եթե խոսքն այս երկու երկրների մասին է: Դեռ մի քանի տարի առաջ Ադրբեջանն էր զիջումներ պահանջում Թուրքիայից Հայաստանի հետ սահմանների բացման հարցում՝ նրա վրա էներգետիկ ռեսուրսների գործոնով ճնշում գործադրելով, ի՞նչ է փոխվել այսօր, այն էլ այն դեպքում, երբ Թուրքիան գտնվում է ծայրահեղ ծանր աշխարհաքաղաքական, սոցիալ–տնտեսական մի իրավիճակում, երբ ինքը դաշնակիցների օգնության կարիք ունի, քան հակառակը, իսկ էներգետիկ ռեսուրսների նկատմամբ դեռ պահանջարկ կա, կա նաև Բաքու–Թբիլիսի–Ջեյհանը, TANAP–ը և այլ նախագծեր: Ինչ վերաբերում է Թուրքիային, ապա արդեն գաղտնիք չէ, որ Թուրքիան միշտ էլ լուրջ ջանքեր է գործադրել Նախիջևանը «իրենով անելու» հարցում: 

– Այնուամենայնիվ, արդյո՞ք Թուրքիան ցանկություն ունի նախիջևանյան «նախագծից» բացի տարածաշրջանի այլ պետություններում նույնպես ռազմաբազաներ հիմնել, դա հավանակա՞ն եք համարում:

–Դուք հարցնում եք Թուրքիայի կողմից Հարավկովկասյան տարածաշրջանում այլ ռազմաբազաների հիմնման մտադրությունների մասին: Հարց է առաջանում՝ այդ տարածաշրջանում որտե՞ղ: Հայաստանում այն բացառվում է, Վրաստանում, որքան էլ նրանց հարաբերությունները լավ են, հասկանում են, որ Թուրքիայի քաղաքականությունը հարվածի տակ է դնում հերթական անգամ երկրի տարածքային ամբողջականությունը, քանի որ Թուրքիան երբեմն բացահայտ, իսկ երբեմն էլ ոչ, հայտարարել է ամենաքիչը Աջարիայի, Ախալցխայի, Ախալքալաքի նկատմամբ իր հավակնությունների մասին, որպես Ադրբեջանին միանալու ճանապարհ: Իսկ հետո նաև Արևմուտքում դա չի ողջունվի, քանի որ կա Արևմուտքի ընդգծված ազդեցությունն այստեղ: Ուստի, չեմ կարծում, որ Արևմուտքում պատրաստվում են իրենց տեղը զիջել Թուրքիային, այն էլ այն ժամանակ, երբ Թուրքիայի հետ նրանք ունեն ակնհայտ հակասություններ և ճգնաժամ: Ադրբեջանում՝ չգիտեմ, որքանով կարող է հիմնվել այդ ռազմաբազան, քանի որ դա կարող է հանգեցնել Ադրբեջանի հետ կապված գերտերությունների հակազդեցությանը: Եվ ընդհանրապես, Թուրքիայի կողմից ռազմաբազաների հետ կապված այս քաղաքականությունը հանդիպում է և հանդիպելու է այդ հակազդեցությանը, այն պարզ պատճառով, որ Թուրքիայի դիրքերի ամրապնդումն այս տարածաշրջանում մեծ սպառնալիք է գլոբալ խաղացողների շահերին, հատկապես այս շրջանում, երբ Թուրքիայում աճել են ազգայնական տրամադրությունները, ինչը խաղացողներին ավելի զգաստացնող և իրենց շահերին հակասող գործոն է: 

- Նման ցանկություն ունենալու դեպքում Թուրքիան ի՞նչ հակասող գործոնների կհանդիպի, որը թույլ չի տա ընդլայնել իր նկրտումները:

- Հակասող այնքանով , որ նրանք (Արևմուտքում) տարածաշրջանում ունեն կապիտալ մեծ ներդրումներ, նախագծեր, աճող ազդեցություն,(ԵՄ, ՆԱՏՕ-ՀՀ, Վրաստան, Ադրբեջան հարաբերությունները ) այն հանդիսանում է էներգետիկ առումով իրենց համար այլընտրանք, և այլն ու հիմա ստացվում է, որ այդ ամենի վերահսկողությունը փաստացի պետք է հանձնվի Թուրքիային, քանի որ նա այստեղ իր ծրագրերն իրագործելով կուժեղացնի իր ազդեցությունը՝ այդպիսով բոլոր այդ ծրագրերն ու նախաձեռնությունները դնելով հարվածի տակ: Ի վերջո դա իրենց անվտանգության համար մեծ սպառնալիք է՝ հաշվի առնելով այն, որ Հարավային Կովկասը, թե՛ Ռուսաստանի, թե՛ ԵՄ-ի, թե՛ Իրանի անվտանգության դարպաս է: Եվ հիմա մի պահ եկեք հասկանանք. Նախիջևանում ռազմաբազայի կառուցմամբ, որն իր դիրքերի ամրապնդում է նշանակում այստեղ, նա մեկ այլ ճանապարհով կապ է հաստատում Ադրբեջանի հետ: Ո՞ր գլոբալ խաղացողը կարող է համաձայնվել այդ մտքի հետ և ո՞ր խաղացողին է դա ձեռնտու: Դա Ձեռնտու չէ, ո՛չ ԱՄՆ, ԵՄ, ՌԴ, ինչպեսև Իրանին, որի համար ևս Թուրքիայի առաջխաղացումը անվտանգության խնդիր է: Դատելով վերը ասվածից, որևէ գլոբալ կամ տարածաշրջանային խաղացող Թուրքիայի դիրքերի ամրապնդում թույլ չի տա տարածաշրջանում:

–Վերջին շրջանում քիչ չեն նաև տեղեկություններն այն մասին, որ Ադրբեջանը պատրաստվում է դիտորդի կարգավիճակով դառնալ ՀԱՊԿ անդամ: Արդյո՞ք Ադրբեջանը իրականում պատրաստվում է անդամակցել այդ կառույցին և կա՞ն արդյոք հնարավորություններ:

ՀԱՊԿ–ին Ադրբեջանի անդամակցության հնարավորությանը պետք է տալ սթափ գնահատական: Ադրբեջանը, որի տնտեսությունը հիմնված է նավթա–գազային ռեսուրսի վրա, գտնվում է գլոբալ խաղացողների, հատկապես ԱՄՆ–ի, Անգլիայի տնտեսական, ուրեմն նաև քաղաքական ազդեցության ներքո: Եվ այն պարզ պատճառով նաև, որ այդ խաղացողների կապիտալ ներդրումները, նավթային ընկերությունները կազմում են այդ երկրի տնտեսության որոշակի մասը: Ինչպես ասվեց, նրանք այստեղ ունեն նաև քաղաքական լուրջ ազդեցություն, վերահսկողության մեխանիզմներ և գործիքներ, որոնք կօգտագործվեն ցանկացած պահի: Ուստի չեմ կարծում, որ իրոք Ադրբեջանը լրջորեն մտածում է ՀԱՊԿ–ին անդամակցելու մասին, քանի որ դա կխախտի հավասարակշռությունը տարածաշրջանում և կհանգեցնի խաղացողների ակնհայտ հակասությունների և կոնֆլիկտի, ինչը կունենա անկանխատեսելի հետևանքներ:

–Այդ դեպքում, ինչո՞ւ են ժամանակ առ ժամանակ նման տեղեկություններ տարածվում:

– Պարզապես Թուրքիան և Ադրբեջանը, թուրքական ավանդույթի համաձայն, խաղում են գերտերությունների հակասությունների վրա՝ փորձելով մաքսիմալ օգուտներ քաղել դրանցից: Սա մի տեսակ ինձ հիշեցնում է Քեմալա–բոլշևիկյան հարաբերությունները, երբ թուրքերը փորձեցին համոզել, որ իրենք խորհրդային ճամբարում են, որի հետ միասին իրականացնելու են համաշխարհային սոցիալիստական հեղափոխություն՝ քաղելով իրենց օգուտները: Ու մենք գիտենք, թե ի վերջո այդ ամենն ինչով ավարտվեց: Այսպես է եղել թուրքական դիվանագիտական պատմության ողջ ընթացքում: Հիմա էլ պարզապես այդ երկու երկրները մանևրում են միջազգային քաղաքականության հարթակում՝ խաղալով գերտերությունների հակասությունների վրա, քաղելով դիվիդենտներ, բայց փորձելով զերծ մնալ որևէ ճամբարում հայտնվելուց: Իմ կարծիքով, ՀԱՊԿ անդամակցությունը այդ դրվագներից և սցենարներից մեկն է: