Հայոց ցեղասպանության մասին. ինչո՞ւ ենք հրաժարվում հատուցման պահանջից

«Փաստ» օրաթերթի հյուրն է ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի Պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը

 

– Պարոն Մելքոնյան, ցեղասպանության վերաբերյալ մեր պահանջներն ու մոտեցումներն արդյո՞ք համապատասխան են աշխարհի այսօրվա իրողություններին: Դրանք այլևս ժամանակավրեպ չե՞ն, նոր տարրեր ու նոր սկզբունքներ չպե՞տք է ներառենք մեր քաղաքականության մեջ:

– Ես բազմիցս եմ ասել իմ տված հարցազրույցների մեջ, որ մեր մեծագույն սխալն էր, երբ, 1965 թվականից սկսած, սկսեցինք գնալ ցեղասպանությունը աշխարհին ճանաչման տալու ուղղությամբ:

Մինչդեռ 1915–ից հետո հասարակական–քաղաքական մեր շրջանակները մշտապես խոսել են ցեղասպանության հետևանքների վերացման մասին: Այլ կերպ ասած՝ հատուցման մասին: Կամ արդյո՞ք պատահական էր, որ 1965–ին, երբ մարդիկ Երևանում փողոց էին դուրս եկել, նրանց շուրթերին մեկ բառ էր՝ «հողերը, վերադարձրե՛ք հողերը»:

Բանն այն է, որ մեր ազգային զարթոնքը սկսվեց այդ թվականից՝ ցեղասպանության 50–ամյա տարելիցից հետո: Ե՛վ հայրենիքում, և՛ սփյուռքում: Դա միանգամայն նոր որակ էր արդեն հայ ազատագրական պայքարի:

Եվ իմ համոզմամբ, թուրքերը հատուկ նախընտրեցին մերժողականության այդ ճանապարհը: Եվ իրենց կեցվածքով մեզ ստիպեցին արդեն պայքարել ոչ թե հատուցման համար, այլ իրենց մերժողականության դեմ:

Դրա հետևանքով հիսուն տարի շարունակ մենք անպտուղ պայքար տարանք զանազան երկրների խորհրդարաններում, ինչ է, թե այս կամ այն երկիրը ճանաչի ցեղասպանությունը: Դուք սա համեմատեք հրեական Հոլոքոստի հետ: Իսրայել պետությունը բացարձակապես չի պայքարել հրեական ցեղասպանության ճանաչման համար: Նա պայքարեց և շատ շուտ, 1952 թվականից արդեն, սկսեց ստանալ հատուցում հրեական հոլոքոստի համար: Եվ առայսօր շարունակում է ստանալ: Արդեն հարյուր միլիարդավոր դոլարների է հասնում Գերմանիայի կողմից Իսրայելին տրվող հատուցումը:

 

– Իսկ մենք ինչո՞ւ ենք հատուցումից վախենում:

– Որովհետև հարևան Թուրքիայի գոյությունը շատերի մոտ այնպիսի մտայնություն է ձևավորում, թե դա արկածախնդրություն կլինի մեր կողմից, դա կնշանակի նրան դրդել ռազմական գործողությունների մեր երկրի դեմ:

Առաջին նախագահից՝ Լևոն Տեր–Պետրոսյանից սկսած այս մոտեցումն առկա էր: Նա անգամ դեմ էր, երբ անկախության հռչակագրի մեջ կետ մտցվեց, թե Հայաստանի Հանրապետությունը հետամուտ է հայոց ցեղասպանության հետևանքների վերացմանը:

 

– Իսկ ցեղասպանության 100–ամյակը բավական չէ՞ր, որպեսզի քննաբար նայեինք մեր անցած ուղուն ու փոփոխություններ մտցնեինք մեր ռազմավարության մեջ:

– Ճիշտ է, շատ զգուշավոր ձևով, այնուամենայնիվ, պետական մակարդակով դա արդեն նկատելի է: Չմոռանանք, որ 2015 թվականի հունվարի 29–ին ընդունված մեր հռչակագրի մեջ կա հատուցման վերաբերյալ՝ «հետևանքների վերացում» ձևակերպումը:

Դա նշանակում է, որ ցեղասպանությունն իր հետևանքներով շարունակում է այսօր էլ մնալ մեր կյանքում, և հայոց պետությունն այս առումով ստանձնում է որոշակի գործառույթներ: Այո, այս ամենն արվում է երկչոտությամբ: Գուցե դա պարզապես պետական քաղաքականություն է: Բայց գիտնականներն իրենց մոտեցումներն արմատապես փոխել են: Համենայն դեպս՝ մեր ինստիտուտը: Օրինակ, 2015–ին ես հրապարակեցի հոդվածների մի ժողովածու՝ «Հայոց ցեղասպանություն և հայրենազրկում. ճանաչումից՝ հատուցում» վերնագրով: Նույն այս վերնագրով նաև գիտաժողով կազմակերպեցինք, որի նյութերը հրապարակելով ասացինք, որ այսուհետ մեր գործելակերպը պետք է լինի հատուցման խնդիրը բարձրացնելը:

Իսկ Գիտությունների ակադեմիայի հայագիտության բաժանմունքի ղեկավար, ակադեմիկոս Յուրի Սուվարյանը մեզ առաջարկեց հայոց ցեղասպանության հետևանքների վերացմանը վերաբերող թեմայով միջգիտակարգային աշխատանքներ իրականացնել: Եվ արդեն քաղաքական, տնտեսական, հոգեբանական, մշակութային հետևանքների վերացման ուղղություններով աշխատում են տարբեր մասնագետներ՝ պատմաբաններ, ժողովրդագետներ, արվեստաբաններ, բանասերներ և այլն:

 

– Կա և այ՛ս տեսակետը՝ հատուցումը պետք է պահանջի Սփյուռքը և ոչ՛ Հայաստանը պաշտոնապես:

– Շատ ճիշտ է այդ հարցադրումը: Որովհետև Սփյուռքն է հայոց ցեղասպանության անմիջական հետևանքը:

Բայց մյուս կողմից Հայաստանի առաջին հանրապետությունը, որի իրավահաջորդը մենք ենք որպես երրորդ հանրապետություն, ևս պահանջատեր ենք: Պահանջատերն ենք Առաջին հանրապետության բազմաթիվ տարածքների, այդ թվում՝ Կարսի մարզի, Սուրմալուի գավառի, նաև՝ 1920 թվականի օգոստոսի 10–ի Սևրի դաշնագրով նախատեսված Արևմտյան Հայաստանի չորս նահանգների մեծագույն մասի՝ Տրապիզոնի, Էրզրումի, Բիթլիսի և Վանի:

Ի վերջո, Հայաստանի առաջին հանրապետության ներկայացուցիչ Ավետիս Ահարոնյանն է ստորագրել այդ կարևորր փաստաթուղթը՝ Սևրի դաշնագիրը, և աշխարհի մեծերը, որոնք Անտանտի երկրներն էին և հաղթել էին գերմանական Քառյակ միությանը, իրենց ստորագրությունն են դրել այդ փաստաթղթի տակ: Եվ ոչ մի պետություն պաշտոնապես չի հրաժարվել այդ փաստաթղթից, թեպետ վավերացում տեղի չի ունեցել:

Այնպես որ, Սևրի դաշնագիրն իրավական առումով ուժի մեջ է: Այն միջազգային կարևոր փաստաթուղթ է, որը ևս պետք է դիտարկել հատուցման ընդհանուր կոնտեքստում:

 

Գոհար Սարդարյան