Հայաստան և սփյուռք հարաբերություններ. ազնվության և կեղծիքի սահմանագիծը. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Մեր հյուրն է քաղաքագետ Հայկ Մարտիրոսյանը

– Պարոն Մարտիրոսյան, սեպտեմբերին նախատեսվում է կազմակերպել «Հայաստան–սփյուռք» կոնգրեսը` նպատակ ունենալով ստեղծել Համազգային խորհուրդ: Համազգային խորհուրդ ասվածը դուք ինչպե՞ս եք պատկերացնում. ըստ ձեզ այսօր համայն հայությունն ինչի՞ շուրջ կարող է միավորվել:

– Չեմ պատկերացնում: Կամ պատկերացնում եմ արտասահմանի հայերի կամ ծագումով միայն հայերի հավաք, որ հավաքվում են, խոսում, սիրո խոստովանություններ անում հայրենիքին և Արարատին, խմում երկրի ղեկավարության կենացը և հայտնիների հետ լուսանկարվելով ու մի քանի սերիական մեդալ ստանալով՝ հեռանում իրենց երկրներ:

-Ինչի ՞շուրջ կարող է միավոր վելհայությունն այսօ՞ր: Միայնխորովածի: Դրանից բացի՝մեկ էլ պատերազմն է, որ միավորելու է այս ժողովրդին: Մնացածը լիրիկա է:

– Սփյուռքը նեղացած կամ նեղսրտած չէ՞ հայրենիքից: Ի վերջո շատ գործարարներ կամ հայրենիքին օգտակար լինելու պատրաստակամություն հայտնող մարդիկ այդքան էլ լավ տպավորություններ չեն ստացել մեր երկրում տիրող բարքերից: Նրանք կամ հեռացել են Հայաստանից, կամ ձեռնպահ մնացել իրենց քայլերում:

– Նախ՝ սփյուռքն ամբողջական կառույց չէ: Դա կտրտված, անկազմակերպ համայնքների մի երևակայական միավոր է, որ հիմա այլևս որևէ միավորող կառույց անգամ չունի: Բարեգործականն ու Դաշնակցությունն էլ վաղուց փոխել են իրենց ձևաչափերը և նախկինի ազդեցության կեսն անգամ այլևս չունեն:

Եկեղեցին, իր հերթին, տխուր վիճակում է: Առանձին հոգևորականների բարոյական նկարագիրը վարկաբեկում է այդ կարևորագույն կառույցը: Ֆինանսական մուտքերի և մսխումների առումով նույնպես այստեղ խնդիրներ կան և մեր ժողովրդի այդ առանցքային ու վեհ ինստիտուտը ևս կորցնում է իր միավորիչ դերը:

Ինչ վերաբերում է սփյուռքից Հայաստանին օգտակար լինողների հիասթափվածությանը, ապա կա այդպիսի բան: Այո, արդար ներդնողին կամ հայրենասերին Հայաստանում անշահախնդիր չեն ընդունում և հաճախ չափազանց անարդար են վարվում:

Բայց այնպես չէ, որ սփյուռքից ժամանող բոլոր բիզնեսմեններն են ազնիվ մոտիվներով առաջնորդվում: Շատերն ուղղակի գիշատիչ դրդապատճառներ ունեն, բայց թաքնվում են բարեգործի շղարշի տակ: Ոմանք էլ՝ արագ ներգրավվում են տեղի աղտոտ համակարգի մեջ և դառնում դրա մասը: Իսկ մի մասն էլ՝ ուղղակի մեղմ ասած, որևէ ազգային մոտիվ չունեցող և երկիրը որպես գանձագողության հեշտ աղբյուր դիտարկողների տպավորություն է թողնում:

Էդուարդո Էռնեկյանի դեպքը հրաշալի օրինակ է, թե ինչպիսին չպետք է լինի սփյուռքի ներդնողը: Բոստոնից Չարլզ Թալանյանի օրինակն էլ իր հերթին ցույց է տալիս, թե ինչպես մարդը կարող է ուղղակի բիզնես անել, մեծ գումարներ ներդնել, ներկայացնել դա որպես ազգանվերություն, բայց որևէ ազգային բաղադրիչ չունենալ:

Բայց կան և այնպիսիք, որ այստեղ հսկայական, իրոք հայրենանվեր և լուռ աշխատանք են կատարում: Օրինակ՝ Քերոլայն Մուգարը ԱՄՆ Արևելյան ափից, որ տասնամյակներ շարունակ անչափ կարևոր և լրջագույն աշխատանք է կատարում իր «Հայաստանի Ծառ» նախագծով: Բայց քանի՞սը գիտեն դրա մասին Հայաստանում: Այնպես որ, ամեն բան միանշանակ չէ:

Ջեյմս Թուֆենկյանի կամ Մգրյանների օրինակը նույնպես լավ օրինակ է մարդկանց, ովքեր ազնիվ և արդար բիզնես են անում և երկրի իմիջի ուրվագծման գործում իրենց լուման ներդնում: Այդպիսիք, սակայն, շատ չեն:

– Մենք հաղթահարե՞լ ենք այն հոգեբանությունը, որ այսուհետև սփյուռքին դիտենք, կոպիտ ասած, ոչ թե կթու կով մեզ համար, այլ որպես գործընկեր թե տնտեսական, նաև հենց քաղաքական առումներով:

– Սփյուռքին Հայաստանում որպես կթու կով չեն դիտարկում: Այդ սփյուռքում են որոշել, որ իրենց այդպես են վերաբերվում Հայաստանում: Սփյուռքում բազում մարդիկ հավատացած են, որ Հայաստանն իրենց փողերով է ապրում: Փողերով, որոնք իրենք ընդհանրապես Հայաստանի վրա չեն ծախսում: Եվ հետո, եթե հարցը վերաբերվում է հայրենիքին, պետք է և «կթվեն»՝ լավ իմաստով, իհարկե:

Հրեական սփյուռքը սիրով է այդպիսի կարգավիճակում ինքն իրեն դնում: Իսրայելը սրբություն է աշխարհի հրեաների համար և նրանք իրենց պարտքն են համարում անշահախնդիր նվիրատվություններ անել այն երկրին, որտեղ շատերն անգամ չեն էլ եղել:

Մինչդեռ հայերից շատերը պետք է մեկ նվիրած մատիտի առթիվ հեռուստալուր պատրաստեն և միշտ նույն տեքստով հոսհոսություններ արտաբերեն թե՛ էկրաններից, և թե՛ սփյուռքի տարբեր ճղճիմ ամբիոններից:

Մյուս կողմից՝ կթվում են նրանք, ովքեր ցանկանում են կթվել: Իշխանության հետ շատերը մտնում են բիզնես հարաբերությունների մեջ և, ստանալով իրենց ցանկացածը, սկսում են կթվել: Այդ առումով չեմ կարծում, թե դժգոհության տեղ կա:

Վերջապես մեդալներ են ստանում, մասնավոր ճաշեր ունենում երկրի կամ հոգևոր ղեկավարության հետ և որոշակի արտոնություններից օգտվում: Իսկ նրանք, որ ազնիվ են, իրոք հայրենասեր են ու սփյուռքի լավագույն սերուցքն են, մնում են ստվերում, անտեսված և անպիտանի կարգավիճակում:

Իհարկե, պետությունը ոչինչ չի անում սփյուռքի ռեսուրսը ճիշտ և նպատակային օգտագործելու համար: Եվ այս մտածողությամբ չի էլ կարող անել: Եվ դա ազգային ողբերգություն է:

Իր հերթին սփյուռքը, տեսնելով Հայաստանի ապազգային և հայրենաքանդ վարքագիծը, հեռանում է Հայաստանից թե՛ ֆիզիկապես և թե՛ հոգեբանորեն: Եթե Երևանում ազգային մոտեցումներ իշխեին, սփյուռքն էլ իր հերթին կձգտեր դեպի Հայաստան: Չկա մեկը, չկա և մյուսը: