ԱՄՆ–ն Մերձավոր Արևելքում անհետևողականություն է դրսևորում, ոչ համակարգված գործողությունների պատճառով սխալներ գործում

Մեր հյուրն է Արևելագիտության ինստիտուտի Թուրքիայի բաժնի ղեկավար Վահրամ Տեր–Մաթևոսյանը:

 

– Կատարի քաղաքական շրջափակումը դեռ երկա՞ր կմնա ուժի մեջ:

 

– Կատարի դեպքերի մասին բազմաթիվ բացատրություններ ու մեկնաբանություններ են հնչել: Բայց այդ ամենից դուրս է մնացել մի կարևոր հարց՝ ահաբեկչությանն աջակցող մի երկիր՝ Սաուդյան Արաբիան, ահաբեկչությանն աջակցելու համար քննադատում է մեկ այլ երկրի՝ Կատարին: Այնքան իռոնիա, ցինիզմ կա այս ամենում: Եթե հիշենք, Սաուդյան Արաբիայի ու Քաթարի անունները մշտապես միմյանց կողքին են նշվել՝ որպես ԻՊ–ին հովանավորողներ: Բայց հանկարծ Արաբիան դարձավ լավ ոստիկան, իսկ Կատարը՝ վատ: Հասկանալի է, որ այստեղ աշխարհաքաղաքական լուրջ խնդիրներ կան, և շատ հարցերի պատասխաններ գտնվում են Կատարից ու Ս. Արաբիայից դուրս:

 

ԱՄՆ–Իրան–Ռուսաստան–Թուրքիա քառյակի միջև գործընթաց է գնում, որի շատ մանրամասներ դեռևս հասկանալի չեն: Դրա մասին են վկայում նաև ԱՄՆ իշխանությունների՝ միմյանց հակասող հայտարարությունները: Ուշագրավ է նաև Թուրքիայի դիրքորոշումը, որն օգտագործելով այս պատեհ առիթը՝ մեծացնում է իր ռազմական ներկայությունը Կատարում, կուտակում է քաղաքական կապիտալ: Այս համատեքստում շատ կարևոր է ՌԴ–ի դիրքորոշումը, որը փորձում է չմիջամտել, բայցև որոշակի աջակցություն է ցուցաբերում Կատարի իշխանություններին:

 

– Ահաբեկչության դեմ պայքարը ԱՄՆ–ի թիվ մեկ օրակարգային հարցն է: Բայց Կատարի դեպքերից մի քանի օր հետո այդ երկիրը ԱՄՆ–ից ձեռք է բերել 12 մլրդ դոլարի կործանիչ ինքնաթիռ, ինչն անուղղակի աջակցություն է Կատարին:

 

– ԱՄՆ–ի քաղաքականության մեջ պարադոքսներ գտնելը դժվար չէ: Բայց հարց է, թե այդ ամենն ինչպես է ազդում իրական քաղաքականության վրա, և հակադիր ուժերն ինչպես են փորձում այդ հանգամանքը դարձնել քաղաքական կապիտալ: Հասկանալի է, որ ԱՄՆ–ի համար ամենևին էլ ձեռնտու չէ Կատարի հետ հարաբերությունների իսպառ վատթարացումը: Այնտեղ տեղակայված է ամերիկյան զինուժ, որը կարևոր պլացդարմ է ԱՄՆ–ի համար: Սակայն մյուս կողմից ԱՄՆ–ն չի ցանկանում, որ այս գործընթացում Ռուսաստանն առաջին ջութակի դեր ստանձնի: Նա շարունակում է տարածաշրջանը դիտել որպես իր բացառիկ իրավունքների տարածք: Մենք ականատես ենք լինում, թե ինչպես է ամերիկյան արտաքին քաղաքականությունը Մերձավոր արևելքում անհետևողականություն դրսևորում, ոչ համակարգված գործողությունների պատճառով սխալներ գործում: Եվ այդ սխալները ոչ թե առանձին դեպքեր են, այլ դառնում են օրինաչափություն:

 

– Այս դեպքերն անուղղակիորեն ուղղված են Իրանի դեմ: Սակայն որքան էլ պարադոքսալ հնչի, պայքարի առաջնագծում հայտնվեց Թուրքիան: Ինչո՞ւ և ինչպե՞ս:

 

– Եթե տասնամյակներ առաջ անհնար էր պատկերացնել, որ եվրոպամետ Թուրքիան որևէ առնչություն կունենա Մերձավոր արևելքի հետ, ապա հիմա տեսնում ենք ճիշտ հակառակը՝ Թուրքիան գնալով ավելի է հեռանում Արևմուտքից և ավելի մեծ քայլերով մխրճվում մերձավորարևելյան խնդիրների մեջ: Սակայն դրանք բացի որոշակի խնդիրներ ստեղծելուց, նաև նոր հնարավորություններ են ընձեռում Թուրքիային: Թեև մեծ հարց է, թե այդ երկրի ռեսուրսները արդյոք բավարար են՝ այդ գործընթացներում լիարժեք ներգրավվածություն ունենալու համար:

 

Չմոռանանք, որ Էրդողանն ունի ավելի հեռուն գնացող հավակնություններ, քան պարզապես Կատարի գործընթացներն են: Խոսքը իսլամադավան աշխարհում առաջնորդի դերը ստանձնելու մասին է: 2–3 տասնամյակ է՝ այդ հարցում Սաուդյան Արաբիան առաջնային դերում է, մյուս բևեռում Իրանն է, երրորդում փորձում է հայտնվել Թուրքիան: Թուրքիայի իշխանությունները, հատկապես նրա պահպանողական կողմնորոշման ղեկավարները չեն կարող անտարբեր մնալ այս գործընթացների նկատմամբ: Իհարկե, այդ ամենը մատուցվում է իսլամական, կրոնադավան քողի ներքո, սակայն դրա իրական պատճառներն աշխարհաքաղաքական են: Թուրքիայի բիզնես շահերի մասին ևս չպետք է մոռանալ: Տարիներ շարունակ այդ երկիրը ներգրավված է եղել տարածաշրջանի էներգետիկ ծրագրերում, կատարել խոշոր ներդրումներ, թուրքական կապիտալը մեծածավալ կերպով ներկայացված է այդ երկրներում: Ուստի նա չի կարող մի կողմ քաշված մնալ:

 

Չմոռանանք, որ այն դեպքերում, երբ Թուրքիայի նշանակությունը հարցականի տակ է դրվում, նրան օգնության է հասնում նրա աշխարհագրական դիրքը: Այստեղ ևս անհնար է պատկերացնել, որ Թուրքիայի նման դաշնակից ունենալով՝ ԱՄՆ–ն, չնայած նրանց միջև առկա որոշակի հակասությունների, որոշ հարցերի բարձրացումը չի պատվիրակում հենց Թուրքիային:

 

Այս ամենի համադրումն է, որ մեզ թույլ է տալիս ասել, որ Թուրքիան չէր կարող անմասն մնալ Կատարում կատարվող գործընթացներից:

 

– Այդ դեպքերի առնչությամբ նոր շունչ ստացավ Թուրքիա–Իրան գործակցությունը: Սա զուտ մարտավարակա՞ն խնդիր լուծող համագործակցություն է:

 

– Թուրքիա–Իրան հարաբերություններն ամենաուշագրավն են: Դժվար է հիշել մեկ ուրիշ երկու հզոր հարևաններ, որոնց հարաբերություններն ունենան նման զիգզագաձև զարգացում: Մեկ ամիս նրանք մտերիմ դաշնակիցներ են, հաջորդ ամիս՝ գրեթե պատերազմական վիճակում գտնվող թշնամիներ: Այս վերջին համագործակցությունը ևս պետք է ժամանակավորների շարքին դասել: Խնդիրներ նրանց միջև այսօր էլ կան, բայց կան նաև այնպիսի ոլորտներ, որտեղ նրանց շահերը միանշանակ համընկնում են:

 

 

Արփի Սահակյան

Կիսվել