Ավտոբուսի պայթյունը բացահայտեց ներքին անվտանգության խնդիրները

ANALYSIS 28 April, 2016 11:59

Հայաստանի մայրաքաղաքում ապրիլի 25-ի երեկոյան մարդատար ավտոբուսի պայթյունը բառի բուն իմաստով ցնցեց հանրությանը: Այն վեր հանեց մի խնդիր, որը և՛ հանրության, և՛ հավանաբար իրավապահ մարմինների համար նորություն էր: Ակնհայտ դարձավ, որ համապատասխան պետական մարմինները հանրության հետ կապի մակարդակում այնքան էլ պատրաստ չեն ճգնաժամային իրավիճակների կառավարմանը: Պարզ դարձավ, որ եթե հաջողվել է արտաքին վտանգի, Արցախյան պատերազմի պարագայում լուծել տեղեկատվական անվտանգության խնդիրը, ապա ներքին ճգնաժամային իրավիճակներում կան լուրջ բացեր:

Բանն այն է, որ մինչև իրավապահները ժամանել էին դեպքի վայր, փորձում էին հասկանալ, թե ինչ է տեղի ունեցել, արդեն իսկ պայթյունի մասին լուրը հայտնի էր դարձել գրեթե բոլորին: Շատ արագ լրագրողները հայտնվել էին Հալաբյան փողոցում և տեղից անգամ ուղիղ եթերով հեռարձակել այն, ինչ կատարվում էր: Եվ մինչև մասնագետները փորձում էին ինչ-որ բան պարզել, համացանցում և ԶԼՄ-ներում տարածվեցին պայթյունի պատճառների հետ կապված տարբեր վարկածներ:

Վարկածներն այնքան շատ ու ֆանտաստիկ էին, որ դրանց շուրջ քննարկումները սկսեցին վերածվել խուճապային տրամադրությունների: Շատ արագ տարածվեց ահաբեկչության վարկածը, որը սկսեց ակտիվ շրջանառվել այն ժամանակ, երբ դեպքի վայրի լուսանկարներից պարզ դարձավ, որ պայթյունի պատճառը ավտոբուսի անսարքությունը և գազի բալոնը չեն: Ավտոբուսը աշխատում էր դիզելային վառելիքով, ինչից բոլորը հասկացան, որ տեխնիկական պատճառների դեպքում պայթյունն այդքան ուժգին չէր լինի, ինչը լսվել էր անգամ հեռու թաղամասերում, որի ուժգնությունից դղրդացել են կողքի բնակելի շենքերը, կոտրվել լուսամուտների ապակիները:

Անհնար է տեխնիկայի և տեղեկատվության այս դարում խուսափել որևէ բացառիկ իրադարձության, այն էլ պայթյունների և արտակարգ պատահարների վերաբերյալ հանրային բուռն քննարկումներից: Այսօր այդ հարթակը վիրտուալ սոցիալական ցանցերն են: Եթե միանգամից տրամաբանորեն հերքվում է պայթյունի տեխնիկական պատճառը, ապա ինքնաբերաբար ենթադրվում է, որ այն արվել է դիտավորությամբ և կազմակերպված էր: Հետաքրքիր է նաև ժամանակի գործոնը, երբ տեղի է ունեցել պայթյունը: Դա եղել է Արցախյան հակամարտության լարված օրերին և Հայոց ցեղասպանության հիշատակման հաջորդ օրը:

Այդ գործոնն իր հերթին որոշակի ազդեցություն է թողել հանրության շրջանում տարաբնույթ ենթադրությունների ի հայտ գալու վրա, օրինակ, որ սա Ադրբեջանի կամ դրսի կողմից կազմակերպված սադրանք է: Բավական է առանց որևէ փաստի՝ զուտ ենթադրությունների հիման վրա մեկը նման բան պնդի, որպեսզի դա տարածվի ամբողջ համացանցում և դառնա խուճապի առիթ: Իսկ երբ այդ ենթադրությունները չեն հերքվում րոպեների ընթացքում, ապա վտանգը կրկնապատկվում և եռապատկվում է:

Ապրիլի 25-ի գիշերը տեղի ունեցավ հենց դա: Մինչ պատկան մարմինները լռում էին, հանրությունը եռում էր: Դրան զուգահեռ, իրավապահ մարմինները հանրության հետ ուղիղ կապ հաստատելու փոխարեն սկսեցին որոշ լրագրողների արգելել տեսա և լուսանկարահանել տարածքը: Ուղիղ եթերով այդ ամենը տեսնող քաղաքացին սկսում է մտածել, թե այդ ինչ են ուզում թաքցնել: Ուրեմն, իսկապես լուրջ, սարսափելի բան է եղել: Սկզբում հայտարարություն արեց Արտակարգ իրավիճակների նախարարությունը՝ ասելով այն, ինչ գիտեին բոլորը, որ եղել է պայթյուն, մարդիկ են զոհվել և տուժել, օպերատիվ խումբ և փրկարարներ են մեկնել, ոչ ավելին: Ախր մարդիկ ուղիղ եթերով այդ ամենը տեսնում են:

Պաշտոնական տեղեկատվության և բացատրությունների սովի պարագայում անհանգստության չափաբաժինը սկսում էր բարձրանալ: Անգամ այն մարդիկ, ովքեր ներքուստ վստահ էին, որ տեղի ունեցածն ընդամենը դժբախտ պատահար է կամ հաստատ ահաբեկչություն չէ, սկսեցին կասկածել: Վերջապես, ուշ գիշերը ոստիկանապես Վլադիմիր Գասպարյանը հայտարարեց, որ ավտոբուսում եղել է պայթուցիկ սարք: Այդ հայտարարությունից հետո ոմանք քիչ էր մնում՝ համոզվեին, որ ահաբեկչություն է տեղի ունեցել:

Գիշերն անցավ և միայն հաջորդ օրը Գլխավոր դատախազությունը լիովին հերքեց ահաբեկչության վարկածը: Պարզվեց, որ պայթյունի ամենահավանական պատճառը կենցաղային վեճն է եղել: Մի տղամարդ մոր հետ ունեցել է բնակարանի վաճառքի հետ կապված վեճ և որոշել է «տրոտիլ» տեսակի պայթուցիկ նյութով ուղևորվել` պայթեցնելու հարազատներին, սակայն դեռևս անհայտ պատճառներով պայթուցիկ նյութը պայթել է ավտոբուսում: Այդ հայտարարությունից հետո բոլորը վերադարձան իրենց գործին, իսկ ավտոբուսի պայթյունի հանդեպ հանրային ուշադրությունը սկսեց միանգամից մարել:

Իրականում, իրավապահները բավական արագ և պրոֆեսիոնալ են կատարել իրենց գործը: Այդ արտակարգ պատահարի նախնական բացահայտումը տևեց ընդամենը մեկ օր: Բայց լիակատար վատ և ոչ պրոֆեսիոնալ աշխատեցին պետական մարմինները հանրության հետ: Պատկան մարմինների խնդիրը ոչ միայն քաղաքացիների ֆիզիկական, այլև տեղեկատվական անվտանգության ապահովումն է: Քաղաքացին ոչ միայն պետք է անվտանգ լինի, այլև իրեն զգա անվտանգ: Իսկ որպեսզի իրեն անվտանգ զգա, պետք է տեղեկացվի ժամանակին և իմանա, թե ումից կարող է ստանալ օբյեկտիվ տեղեկատվություն:

Կրկին վերադառնանք բանակի հետ համեմատությանը: Երբ սահմանին վիճակը լարվում է, սկսվում են ակտիվ ռազմական գործողություններ, քաղաքացին արդեն գիտի, որ միակ տեղեկատվությունը, որին պետք է վստահել ու սպասել, ՀՀ ՊՆ-ի և ԼՂՀ ՊԲ-ի պաշտոնական տեղեկատվությունն է: Քաղաքացին գիտի, թե ումից կարող է ստանալ այդ տեղեկատվությունը, ում կարելի է վստահել: Այդ առումով ՀՀ ՊՆ մամուլի խոսնակն ու ԼՂՀ նախագահի մամուլի քարտուղարը շատ արագ և օպերատիվ կերպով հանրության ու լրատվամիջոցների հետ աշխատում են, մշտական կապի մեջ են` անկախ իրենց ծանրաբեռնվածությունից: Նրանց այդ աշխատանքը և պատրաստակամությունն արժանի են բարձր գնահատականի:

Իսկ ավտոբուսի պայթյունի պարագայում պարզվեց, որ չկա ոչ միայն տեղեկատվության վստահելի աղբյուրը, այլև այն անձինք, ումից պետք է իմանալ այդ տեղեկատվությունը կամ դրա բացակայությունը: Պայթյունի մասին հայտնի դառնալուց հետո շատ կարճ ժամանակ անց անհրաժեշտ է հանրությանը տեղեկացնել դրա մասին, բայց դա բավարար չէ: Անհրաժեշտ է նաև ընթացքում շատ արագ հաղորդել, թե ինչ է արվում, ինչ է պարզվել կամ ինչ չի արվում և ինչ չի պարզվել: Դա է հասարակության հետ կապի ամբողջ բովանդակությունը, այլ ոչ թե պետական հիմնարկների սովորական «փիառ» ակցիաները, որոնց փուչիկը պայթում է հենց նման ճգնաժամային իրավիճակներում:

Իհարկե, նման պատահարներ ամեն օր չեն լինում և, փառք Աստծո, որ չեն լինում: Նման պատահարների այդ հազվադեպ լինելու հանգամանքն է, որ շատերին կանգնեցնում է փաստի առաջ, ցույց տալիս առկա խնդիրները: Պետական պատկան մարմինները և իրավապահներն այս տարիների ընթացքում՝ որպես լուրջ պատահարներ, սովորել են միայն հանրային բողոքի ակցիաներին, շատ արագ կարողանում են արձագանքել ցույցերին և չեզոքացնել դրանք` զուգահեռաբար ուժով փորձելով կանխել լրագրողների հետաքրքրասիրությունը: Ավտոբուսի պայթյունը ցույց տվեց, թե իրականում որը պետք է լինի նրանց աշխատանքը:

Տիգրան Խաչատրյան, Past.am վերլուծաբան