Հայաստանի բարեկամներն իսլամական աշխարհում

Թուրքիայում ապրիլի 13-15-ը տեղի է ունեցել Իսլամական համագործակցություն կազմակերպության հերթական 13-րդ գագաթաժողովը: Այդ միջոցառումը ևս մեկ անգամ ցույց է տվել իսլամական աշխարհում առկա հակասություններն ու պառակտումը: Մի կողմից՝ սուննի իսլամադավան Թուրքիան և Սաուդյան Արաբիան են՝ իրենց արբանյակներով, մյուս կողմում Իրանն է` շիա իսլամադավան այլ երկրների հետ միասին:

Այդ կառույցը միավորում է 56 իսլամական պետության, որոնց թվում են ՀԱՊԿ-ում Հայաստանի «դաշնակից» համարվող թյուրքալեզու Ղազախստանը և Ղրղըզստանը: Կազմակերպությանն անդամակցում են նաև Իրանն ու Ադրբեջանը: Իրանի դաշնակից և Հայաստանի բարեկամ Սիրիայի անդամակցությունն այդ կառույցին դադարեցվել է 2012-ին: Ուշագրավ է, որ միջոցառմանը մասնակցել է ՀԱՊԿ-ում Հայաստանի մեկ այլ «դաշնակից» Բելառուսի նախագահ Լուկաշենկոն:

Վերջինս գովաբանել է իսլամական երկրների այդ միավորումը, նշել, որ այն կարող է խաղաղություն բերել աշխարհին: Մյուս կողմից՝ Բելառուսի նախագահը խոսել է Ռուսաստանի և Հայաստանի դեմ թշնամական քաղաքականություն վարող Թուրքիայի հետ հարաբերությունները խորացնելու մասին: Լուկաշենկոն հետապնդում է նախ և առաջ տնտեսական շահ: Նա ցանկանում է Ռուսաստանում արգելված թուրքական ապրանքներն ուղղել Բելառուս, որտեղից դրանք հեշտությամբ կարող են վերաարտահանվել Ռուսաստան: Գաղտնիք չէ, որ Բելառուսի տարածքից Ռուսաստան են ներթափանցում եվրոպական արգելված ապրանքները:

Բացի դրանից` թուրքական ընկերությունները կարող են Ռուսաստանի փոխարեն գործունեություն ծավալել Բելառուսում: Ի վերջո, գործում է Եվրասիական տնտեսական միությունը, որտեղ Ռուսաստանի, Բելառուսի և Ղազախստանի միջև վերացված են առևտրային խոչընդոտները, կա ազատ վիզային և այլն: Այսինքն` Բելառուսի նախագահը փորձում է օգտվել ռուս-թուրքական հակասություններից` փաստացի գործելով Ռուսաստանի և Հայաստանի շահերի դեմ: Բայց Լուկաշենկոն չէ, որ մեզ հետաքրքրում է:

Իսլամական երկրների այդ կազմակերպության գագաթաժողովի հանդեպ մեր հետաքրքրությունը պայմանավորված է նրանով, որ այնտեղ քննարկվել է նաև Արցախյան հակամարտությունը: Գագաթաժողովի արդյունքում ընդունվել է 218 կետից բաղկացած համատեղ հայտարարություն, որի 16 և 17-րդ կետերը վերաբերում են Արցախյան հակամարտությանն ու Հայաստանին: Այն ամբողջությամբ Ադրբեջանի պաշտոնական դիրքորոշումն է, գրված է, թե հայկական զինված ուժերը պետք է դուրս բերվեն Արցախից, որ Հայաստանը «օկուպանտ» է: Այդ հայտարարության տակ ստորագրել են նաև ՀԱՊԿ անդամներ Ղազախստանն ու Ղրղըզստանը:

Բայց այդ՝ եզրափակիչ հայտարարության մեջ առկա են նաև Իրանի և Լիբանանի դեմ ուղղված կետեր: Մասնավորապես Իրանը մեղադրվում է միջազգային ահաբեկչությունը հովանավորելու մեջ: Սուննի իսլամ դավանող երկրները հորդորել են Իրանին չխառնվել Սիրիայի, Եմենի, Բահրեյնի և Սոմալիի ներքին գործերին:

Լիբանանի «Հեզբոլլահ» շիա շարժումը համարվել է ահաբեկչական, այն մեղադրվում է Սիրիայում, Եմենում, Քուվեյթում և Բահրեյնում ահաբեկչական գործողություններ իրականացնելու մեջ: Իրանի կողմից աջակցություն ստացող «Հեզբոլլահը», ըստ սուննի իսլամ դավանող երկրների, խաթարում է կազմակերպության անդամ երկրների կայունությունն ու անվտանգությունը:

Արդյունքում՝ Իրանի նախագահ Հասան Ռոուհանին բոյկոտել է գագաթաժողովը և լքել այն՝ այդ հայտարարության տեքստն ընդունելուց առաջ: Լիբանանի և Իրաքի ներկայացուցիչները նույնպես իրենց դժգոհությունն են հայտնել այդ մեղադրանքների կապակցությամբ: Մյուս կողմից՝ որոշ սուննի իսլամ դավանող երկրներ անգամ բացահայտ իրենց բացասական վերաբերմունքն են արտահայտել Թուրքիայի նկատմամբ: Մասնավորապես, Եգիպտոսի նախագահն ու Հորդանանի թագավորը հրաժարվել են մասնակցել գագաթաժողովին:

Թուրքիայի և այդ երկրների միջև հարաբերությունները լարվել են «արաբական գարնան» հեղափոխական իրադարձություններից և Սիրիայում պատերազմական գործողություններից հետո: Թուրքիան աջակցում է ծայրահեղ իսլամիստներին: Եգիպտոսում «Մուսուլման եղբայրների» իշխանության տապալումից հետո այսօրվա իշխանությունների և Էրդողանի կառավարության միջև հարաբերությունները շատ լարված են:

Հետաքրքիր է, թե ինչպես են Թուրքիայի և Իրանի ներկայացուցիչներն այդ գագաթաժողովի շրջանակում արտահայտվել Արցախյան խնդրի վերաբերյալ: Դե, Թուրքիայի պարագայում ամեն ինչ հասկանալի է, այդ երկրի իշխանություններն անվերապահորեն աջակցում են Ադրբեջանին: Թուրքիայի արտգործնախարար Մևլյութ Չավուշօղլուն կոչ է արել Արցախյան հակամարտության կարգավորման նպատակով ստեղծել «կոնտակտային խումբ», որպեսզի «Ադրբեջանին վերադարձվեն իսլամական հողերը»: Մյուս կողմից՝ Իրանի նախագահ Հասան Ռոուհանին Ալիևի հետ հանդիպման ժամանակ կոչ է արել պահպանել հրադադարի ռեժիմը և փնտրել հակամարտության խաղաղ կարգավորման ուղիներ:

Այս համեմատությունից ակնհայտ է դառնում, թե որքան են բախվում Թուրքիայի և Իրանի շահերը: Ուշադրության է արժանի նաև Ալիևի հանդիպումն այսպես կոչված «Ղրիմի թաթարների Մեջլիսի առաջնորդներ» Մուսթաֆա Ջեմիլյովի և Ռաֆատ Չուբարովի հետ: Ռուսաստանը պաշտոնապես նրանց մեղադրում է Ղրիմի շրջափակումը կազմակերպելու և մի շարք հանցագործությունների մեջ: Նրանց դեմ Ռուսաստանը միջազգային հետախուզում է հայտարարել: Եվ Ալիևը հանդիպում և բանակցում է Ռուսաստանի դեմ թշնամական գործողություններ իրականացնող անձանց հետ: Դա անում է Ադրբեջանի նախագահը, որին Ռուսաստանի վարչապետ Դմիտրի Մեդվեդևը օրերս կոչում էր ռազմավարական գործընկեր:

Այսպիսով, իսլամական աշխարհում կան լուրջ ներքին հակասություններ: Սուննի իսլամի առաջնորդ է ուզում դառնալ Թուրքիան, իսկ Իրանը, այսպես թե այնպես, շիաների պաշտպանն է: Հանգամանքների բերումով թուրք-ադրբեջանական տանդեմի հետ խնդիրներ ունեցող ցանկացած երկիր Հայաստանի պոտենցիալ բարեկամն է: Ուստի Հայաստանի դիվանագիտության խնդիրն է հատկապես Արցախյան հակամարտության սրացման այս օրերին լուրջ ջանքեր գործադրել Իրանի և Թուրքիայի հետ խնդիրներ ունեցող մերձավորարևելյան այլ երկրների հետ հարաբերություններն ամրապնդելու ուղղությամբ: Մյուս կողմից էլ Հայաստանը Ռուսաստանի հետ միասին խնդիր ունի վերանայել հարաբերությունները ՀԱՊԿ-ի ու ԵՏՄ-ի «դաշնակիցների» հետ:

Տիգրան Խաչատրյան