Ո՞ր մրգերն ու բանջարեղենն են Հայաստանում ավելի շատ թունաքիմիկատների ռիսկի տակ․ ինչ են ցույց տալիս ստուգումները

Հայաստանում մրգերի ու բանջարեղենի սեզոնին հաճախ է հարց առաջանում՝ իսկ որքանո՞վ է անվտանգ մեր սեղանին հայտնվող բերքը։ Թունաքիմիկատների կիրառումը գյուղատնտեսության մեջ ինքնին արտառոց երևույթ չէ, սակայն խնդիր կարող է առաջանալ, երբ դրանց մնացորդների քանակը գերազանցում է սահմանված թույլատրելի մակարդակը։

ՀՀ Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնի տվյալներով՝ 2024 թվականին թունաքիմիկատների առկայության մասով ուսումնասիրվել է 179 նմուշ։ Դրանցից 91-ում հայտնաբերվել են թունաքիմիկատների մնացորդներ, սակայն միայն 6 նմուշում է դրանց քանակը գերազանցել ԵԱՏՄ համապատասխան իրավական ակտերով սահմանված թույլատրելի մակարդակը։ Այսինքն՝ թունաքիմիկատի հայտնաբերումն ու թույլատրելի սահմանի գերազանցումը նույնը չեն։

Միևնույն ժամանակ, տարբեր մթերքների դեպքում պատկերը նույնը չէ։ 2024 թվականի ուսումնասիրության վերաբերյալ հրապարակված տվյալներով՝ խախտումների ամենամեծ թիվը գրանցվել է Արարատի մարզում աճեցված սեխի և ձմերուկի նմուշներում։

Թունաքիմիկատների հետ կապված ուշադրության կենտրոնում են նաև վարունգը, լոլիկը, պղպեղը, սմբուկը, կարտոֆիլը, ինչպես նաև մի շարք մրգեր՝ խնձոր, դեղձ, ծիրան, խաղող և այլ մշակաբույսեր։ Հայաստանի նախկին մոնիթորինգների ընթացքում տարբեր տարիներին այս մշակաբույսերից որոշ նմուշներում արձանագրվել են թույլատրելի մակարդակների գերազանցումներ։

Հետաքրքիր պատկեր է ցույց տվել նաև 2025 թվականին հրապարակված գիտական ուսումնասիրությունը, որն իրականացվել է Հայաստանում աճեցված լոլիկի և վարունգի նմուշների վրա։ Քլորպիրիֆոսի մնացորդներ հայտնաբերվել են լոլիկի նմուշների 15 տոկոսի և վարունգի նմուշների 28.6 տոկոսի դեպքում։ Միաժամանակ հետազոտված նմուշներում արձանագրված մակարդակները չեն գերազանցել ուսումնասիրության մեջ համեմատության համար կիրառված նախկին ԵՄ առավելագույն մնացորդային սահմանը, իսկ ընդհանուր չափահաս բնակչության համար գնահատված ազդեցությունը առողջական մտահոգություն չի ցույց տվել։

Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ ճիշտ չէ որևէ միրգ կամ բանջարեղեն պարզապես անվանել «ամենաթունավորը»։ Ռիսկը կախված է կոնկրետ օգտագործված նյութից, դրա քանակից, մշակման ժամանակից և այն հանգամանքից, թե որքան մնացորդ է պահպանվել բերքի մեջ։

Past.am-ի ուսումնասիրած տվյալների կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ նույն խմբում կարող են հայտնվել և՛ թունաքիմիկատի հետքեր ունեցող, բայց թույլատրելի սահմաններում գտնվող նմուշներ, և՛ սահմանաչափը գերազանցած նմուշներ։ Past.am-ը նաև ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ միայն «թունաքիմիկատ է հայտնաբերվել» ձևակերպումը դեռևս չի նշանակում, որ տվյալ մթերքը վտանգավոր է առողջության համար։

Սննդամթերքի անվտանգության մասնագետ Դավիթ Պիպոյանը վերջերս նշել է, որ տարբեր մրգերում և բանջարեղեններում կարող են հայտնաբերվել տարբեր քիմիական նյութեր, ուստի բազմազան սննդակարգը կարևոր է։ Նրա խոսքով՝ օրական 400-500 գրամ միրգ-բանջարեղենի օգտագործման դեպքում մասնագիտական գնահատմամբ մտահոգության հիմք չկա։ Մասնագետը նաև նշել է, որ լավ լվանալը, իսկ որոշ դեպքերում նաև կլպելը, կարող է որոշ չափով նվազեցնել թունաքիմիկատների մնացորդների ազդեցությունը։

Այսպիսով, սպառողի համար ամենակարևոր հարցը ոչ թե «ո՞ր բանջարեղենն է ամենաթունավորը», այլ այն է, թե արդյոք տվյալ արտադրանքի մեջ կոնկրետ նյութի քանակը գերազանցում է թույլատրելի սահմանը։ Իսկ այդ պատասխանը հնարավոր է ստանալ միայն լաբորատոր ուսումնասիրությամբ, ոչ թե մրգի կամ բանջարեղենի արտաքին տեսքից։

Միևնույն ժամանակ, սպառողների համար հետաքրքիր է նաև հակառակ հարցը՝ ո՞ր մրգերն ու բանջարեղեններն են սովորաբար համարվում ավելի ցածր ռիսկային։ Այստեղ ևս որևէ մթերք ամբողջությամբ «անվտանգ» անվանել ճիշտ չէ, քանի որ թունաքիմիկատների մնացորդների քանակը կախված է ոչ միայն մշակաբույսի տեսակից, այլև դրա աճեցման և մշակման պայմաններից։

Սակայն ընդհանուր առմամբ ավելի հաստ կեղև կամ պաշտպանիչ շերտ ունեցող որոշ մրգեր ու բանջարեղեններ, հատկապես այն դեպքում, երբ դրանք օգտագործվում են կեղևազրկված, կարող են ունենալ ավելի ցածր մնացորդային ազդեցության ռիսկ։ Այդ խմբում կարելի է նշել բանանը, ավոկադոն, նարինջը, մանդարինը, սոխը, սխտորը և որոշ դեպքերում սեխը։ Իսկ կեղևը չօգտագործելու դեպքում հնարավոր է նվազեցնել նաև մակերեսին մնացած որոշ նյութերի ընդունումը։

Միևնույն ժամանակ, սա չի նշանակում, որ, օրինակ, խնձորը, խաղողը, ելակը կամ վարունգը պետք է բացառել սննդակարգից։ Դրանք նույնպես կարող են անվտանգ լինել, եթե արտադրանքը համապատասխանում է սահմանված նորմերին։ Ամենակարևոր քայլերից են մրգերն ու բանջարեղենը հոսող ջրի տակ լավ լվանալը, անհրաժեշտության դեպքում՝ կեղևազրկելը, և սննդակարգում տարբեր տեսակի մթերքների համադրումը։