Ո՞ւմ վրա պետք է ընկնի ընտրական անորոշության բեռը․ սահմանադրաիրավական դիտարկում

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

Ընտրական իրավունքը չի սահմանափակվում միայն ընտրատեղամաս գնալու և քվեարկելու հնարավորությամբ։ Ժողովրդավարական պետությունում այն ներառում է նաև յուրաքանչյուր քվեի ճշգրիտ հաշվարկի, ընտրողի կամարտահայտության հավասար արժեքի, ինչպես նաև խախտված իրավունքի արդյունավետ վերականգնման երաշխիքները։ Եթե այս բաղադրիչներից թեկուզ մեկը չի գործում, խնդիրը վերածվում է ոչ միայն առանձին քաղաքական ուժի, այլև ամբողջ ընտրական համակարգի նկատմամբ վստահության հարցի։

Այս տեսանկյունից է անհրաժեշտ գնահատել Սահմանադրական դատարանի որոշումը, որն ընդունվել է հունիսի 7-ին կայացած խորհրդարանական ընտրությունների վերաբերյալ ներկայացված դիմումների շրջանակում։ Խնդիրը տվյալ դեպքում շատ ավելի լայն է, քան առանձին քաղաքական ուժի շահերը։ Հարցը հետևյալն է․ կարո՞ղ է արդյոք բարձրագույն սահմանադրական ատյանը մի կողմից արձանագրել, որ որոշ ընտրատեղամասերում անհնար է պարզել ընտրողների իրական կամարտահայտությունը, իսկ մյուս կողմից՝ նույն որոշմամբ հայտարարել, որ այդ անհայտ կամարտահայտությունը չէր կարող ազդել ընտրությունների վերջնական արդյունքների վրա։

Այս գործի հիմքում երկու ընտրատեղամասերում տեղի ունեցած իրադարձություններն են։ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը դրանք ճանաչել էր անվավեր՝ արձանագրելով այնպիսի խախտումներ, որոնց պայմաններում հնարավոր չէր վստահությամբ պարզել քաղաքացիների իրական ընտրությունը։ Այդ որոշումները հետագայում չեղարկված չեն եղել և Սահմանադրական դատարանի կողմից ևս ընդունվել են որպես իրավական փաստ։

Միաժամանակ «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունը պնդել էր, որ հենց այդ երկու ընտրատեղամասերի արդյունքների բացառման հետևանքով չի կարողացել հաղթահարել օրենքով սահմանված չորս տոկոսանոց անցողիկ շեմը։ Ըստ ներկայացված դիրքորոշման՝ եթե այդ ընտրատեղամասերում անցկացվեր վերաքվեարկություն կամ կիրառվեր ընտրական իրավունքի վերականգնման որևէ այլ արդյունավետ միջոց, խորհրդարանի վերջնական կազմը կարող էր բոլորովին այլ լինել։

Սակայն Սահմանադրական դատարանը ընտրեց այլ իրավական մոտեցում։ Այն առանձնացրեց երկու տարբեր հարց․ առաջինը՝ արդյոք իրավաչա՞փ էր տվյալ ընտրատեղամասերում արդյունքների անվավեր ճանաչումը, և երկրորդը՝ արդյոք այդ հանգամանքը կարող էր ազդել Ազգային ժողովի ընտրությունների ընդհանուր արդյունքների վրա։ Դատարանի գնահատմամբ՝ նույնիսկ եթե առաջին հարցի պատասխանը դրական է, դա ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ պետք է փոխվի նաև ընտրությունների վերջնական պատկերը։

Դատարանը փաստացի արձանագրեց, որ հնարավոր չէ բավարար վստահությամբ կանխատեսել, թե վերաքվեարկության դեպքում ինչպես կբաշխվեին ձայները, ուստի հնարավոր չէ եզրակացնել, որ այդ ընտրատեղամասերը կարող էին փոխել մանդատների վերջնական բաշխումը։

Առաջին հայացքից նման մոտեցումը կարող է թվալ տրամաբանական։ Սակայն հենց այստեղ է ի հայտ գալիս որոշման հիմնական իրավական խնդիրը։ Եթե դատարանն ընդունում է, որ ընտրողների իրական կամքը հնարավոր չէ պարզել, ապա ինչպե՞ս կարող է նույն որոշմամբ վստահորեն պնդել, որ այդ անհայտ կամքը չէր կարող ազդել ընտրությունների վերջնական արդյունքի վրա։

Իրավական տրամաբանության տեսանկյունից այստեղ առաջանում է ակնհայտ հակասություն։ Երբ փաստական հանգամանքը ճանաչվում է անհայտ, դրա ազդեցության վերաբերյալ կատեգորիկ եզրակացությունը պետք է հիմնված լինի բացառիկ ուժեղ և ստուգելի փաստարկների վրա։ Հակառակ դեպքում դատարանի վերջնական եզրահանգումը սկսում է հակասել հենց այն ելակետին, որը դատարանն ինքն է ընդունել։

Այս հարցը միայն տեսական նշանակություն չունի։ Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության համաձայն՝ պետական իշխանության աղբյուրը ժողովուրդն է, իսկ այդ իշխանությունը ձևավորվում է ազատ և իրական ընտրությունների միջոցով։ Հետևաբար յուրաքանչյուր ձայն ունի ոչ միայն թվաբանական, այլև սահմանադրական արժեք։ Եթե պետությունը պաշտոնապես արձանագրում է, որ քաղաքացիների կամարտահայտությունը հնարավոր չէ վերականգնել, ապա առաջնային խնդիր է դառնում ոչ թե պարզապես այդ փաստի արձանագրումը, այլ խախտված ընտրական իրավունքի հնարավորինս արդյունավետ պաշտպանությունը։

Շատ ավելի զգայուն է նաև ապացուցման բեռի հարցը, որն այս գործի առանցքային իրավական խնդիրներից մեկն է։ Սահմանադրական դատարանն իր որոշման մեջ փաստացի արձանագրել է, որ հնարավոր չէ պարզել, թե անվավեր ճանաչված ընտրատեղամասերում ինչպիսին կլիներ ընտրողների իրական կամարտահայտությունը։ Միևնույն ժամանակ դատարանը նշել է, որ դիմողը չի կարողացել ապացուցել, թե այդ հանգամանքը կփոխեր ընտրությունների վերջնական արդյունքը։

Հենց այստեղ էլ ծագում է սկզբունքային հարցը. ինչպե՞ս կարող էր որևէ քաղաքական ուժ ապացուցել այնպիսի փաստ, որի վերականգնումն արդեն իսկ անհնար էր ճանաչվել հենց պետական մարմինների կողմից։ Եթե պաշտոնապես արձանագրվել է, որ իրական արդյունքը հնարավոր չէ պարզել, ապա որևէ քաղաքական ուժ կամ ընտրող այլևս օբյեկտիվ հնարավորություն չունի ապացուցելու, թե ինչ արդյունք կարձանագրվեր տվյալ ընտրատեղամասերում։ Այդ պայմաններում ամբողջ ապացուցման բեռը դիմողի վրա դնելը դժվար է համատեղել արդյունավետ դատական պաշտպանության և արդար դատաքննության սկզբունքների հետ։

Այս խնդիրը կարևոր է նաև միջազգային իրավունքի տեսանկյունից։ Եվրոպական մարդու իրավունքների կոնվենցիան պահանջում է, որպեսզի պետությունները ոչ միայն կազմակերպեն ընտրություններ, այլև ապահովեն քաղաքացիների ազատ կամարտահայտության իրական պաշտպանությունը։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի ձևավորած պրակտիկան ևս բազմիցս ընդգծել է, որ ընտրական իրավունքը չի ավարտվում քվեարկության կազմակերպմամբ։ Պետությունը պարտավոր է նաև ստեղծել այնպիսի մեխանիզմներ, որոնք թույլ կտան արդյունավետ վերականգնել խախտված ընտրական իրավունքները։

Նույն տրամաբանությունն է արտացոլված նաև Եվրոպայի խորհրդի Վենետիկի հանձնաժողովի առաջարկություններում։ Դրանց համաձայն՝ ընտրական խախտումների դեպքում իրավական պաշտպանության միջոցները պետք է լինեն ոչ թե ձևական, այլ իրական և արդյունավետ։ Եթե առկա է հիմնավոր հավանականություն, որ արձանագրված խախտումները կարող էին ազդել մանդատների բաշխման վրա, ապա իրավասու մարմինները պարտավոր են կիրառել այնպիսի լուծումներ, որոնք հնարավորինս վերականգնում են ընտրական գործընթացի նկատմամբ վստահությունը։

Իհարկե, միջազգային չափանիշները չեն պահանջում, որ յուրաքանչյուր խախտման դեպքում ամբողջ ընտրությունները ճանաչվեն անվավեր։ Սակայն դրանք մեկ այլ կարևոր պահանջ են առաջադրում․ եթե դատարանը գալիս է այն եզրակացության, որ արձանագրված խախտումները չեն ազդել վերջնական արդյունքների վրա, ապա այդ եզրակացությունը պետք է հիմնավորված լինի առավել բարձր աստիճանի փաստարկներով և մանրամասն պատճառաբանությամբ։

Այս գործի դեպքում նման պահանջն առավել ակտուալ էր, քանի որ խոսքը չէր վերաբերում հարյուր հազարավոր ձայների տարբերությանը։ Ընդհակառակը՝ վեճի առարկան համեմատաբար փոքր թվային տարբերությունն էր, որը, ըստ դիմողի, կարող էր վճռորոշ նշանակություն ունենալ խորհրդարանում ներկայացված լինելու տեսանկյունից։ Նման իրավիճակում դատարանի պատճառաբանությունը պետք է լիներ առավել մանրակրկիտ և համոզիչ։

Առանձնահատուկ նշանակություն ունի նաև համաչափության սահմանադրական սկզբունքը։ Սահմանադրական իրավունքում յուրաքանչյուր սահմանափակում պետք է լինի ոչ միայն օրինական, այլև անհրաժեշտ և համաչափ հետապնդվող նպատակին։ Երբ երկու ամբողջ ընտրատեղամասերի քաղաքացիների կամարտահայտությունն ամբողջությամբ դուրս է մնում վերջնական հաշվարկից, խոսքը վերաբերում է ընտրական իրավունքի նկատմամբ ամենալուրջ միջամտություններից մեկին։

Նման միջամտությունը կարող էր արդարացված համարվել միայն այն դեպքում, եթե դատարանը ցույց տար, որ այլ՝ ավելի մեղմ և ընտրողների իրավունքները առավել արդյունավետ պաշտպանող իրավական լուծում գոյություն չի ունեցել։ Որքան ավելի մեծ է ընտրական իրավունքի սահմանափակումը, այնքան ավելի բարձր պետք է լինի դատարանի հիմնավորման որակը։

Հենց այս տեսանկյունից էլ Սահմանադրական դատարանի որոշումը շարունակում է առաջացնել մասնագիտական քննարկումներ։ Խնդիրը միայն այն չէ, թե տվյալ քաղաքական ուժը պետք է ներկայացված լինե՞ր Ազգային ժողովում, թե՞ ոչ։ Ավելի կարևոր հարցն այն է, թե արդյոք սահմանադրական արդարադատությունը կարող է ընտրողների անհայտ մնացած կամքի վերաբերյալ անել վերջնական և կատեգորիկ եզրակացություն՝ առանց այնպիսի լրացուցիչ փաստական հիմքերի, որոնք ամբողջությամբ կվերացնեին առաջացած անորոշությունը։

Այս գործը ցույց է տալիս նաև ընտրական իրավունքի առանձնահատկությունը։ Եթե քաղաքացիական կամ վարչական վեճերում դատարանը հիմնականում լուծում է մասնավոր շահերի բախումը, ապա ընտրական գործերում քննարկման առարկան արդեն ժողովրդի ինքնիշխան կամքն է։ Յուրաքանչյուր չհաշվարկված կամ կորցրած ձայն վերաբերում է ոչ միայն առանձին քաղաքացուն կամ քաղաքական ուժին, այլև պետական իշխանության ձևավորման սահմանադրական հիմքերին։ Հետևաբար նման գործերով դատարանի պատճառաբանությունը պետք է լինի առավել խիստ, առավել համոզիչ և առավել մանրամասն, քան սովորական դատական վեճերում։

Վերոնշյալ հանգամանքները հիմք են տալիս ձևակերպելու ավելի լայն սահմանադրաիրավական հարցադրում։ Եթե պետությունն ինքն է արձանագրում, որ որոշ ընտրատեղամասերում քաղաքացիների իրական կամարտահայտությունը հնարավոր չէ վերականգնել, ապա այդ անորոշության հետևանքները ո՞ւմ վրա պետք է դրվեն՝ ընտրողի, քաղաքական ուժի, թե հենց պետության։

Ժողովրդավարական պետության տրամաբանությունը հուշում է, որ ընտրական գործընթացի կազմակերպման, վերահսկման և դրա օրինականության ապահովման պատասխանատվությունը կրում է պետությունը։ Հետևաբար, եթե ստեղծվում է իրավիճակ, երբ ընտրության իրական արդյունքը հնարավոր չէ պարզել պետական համակարգի արձանագրած խախտումների պատճառով, այդ անորոշության ռիսկը դժվար է ամբողջությամբ տեղափոխել ընտրողի կամ ընտրություններին մասնակցած քաղաքական ուժի վրա։

Իմ գնահատմամբ՝ հենց այստեղ է գտնվում այս գործի առանցքային սահմանադրական խնդիրը։ Եթե որևէ քաղաքական ուժ կամ ընտրող զրկված է ապացուցելու հնարավորությունից, որովհետև համապատասխան փաստական հիմքերը վերականգնելն արդեն անհնար է ճանաչվել, ապա նրա վրա լրացուցիչ ապացուցման պարտականություն դնելը չի համապատասխանում արդյունավետ դատական պաշտպանության գաղափարին։

Սա վերաբերում է ոչ միայն Հայաստանի ներպետական իրավակարգին, այլև ժողովրդավարական պետությունների ընդհանուր իրավական սկզբունքներին։ Եվրոպական ընտրական չափանիշները հիմնված են այն գաղափարի վրա, որ ընտրական իրավունքի ցանկացած սահմանափակում պետք է հնարավորինս փոխհատուցվի արդյունավետ իրավական պաշտպանության միջոցով։ Այդ պատճառով, երբ ընտրական գործընթացում առաջանում է անորոշություն, դատարանը պետք է ձգտի ոչ թե պարզապես արձանագրել խնդիրը, այլ գտնել այնպիսի իրավական լուծում, որը առավելագույն չափով կպահպանի քաղաքացիների ազատ կամարտահայտության արժեքը։

Այս գործի առանձնահատկությունն այն է, որ խոսքը վերաբերում է ոչ թե առանձին ընտրախախտման փաստին, այլ ընտրական իրավունքի արդյունավետ պաշտպանության սահմաններին։ Եթե պետությունն արձանագրում է, որ ընտրողների իրական կամքը չի կարող վերականգնվել, ապա դրանից հետո բնական հարց է առաջանում՝ ինչպե՞ս պետք է ապահովվի այդ քաղաքացիների սահմանադրական իրավունքի պաշտպանությունը։

Հենց այս հարցն է, որ, իմ կարծիքով, դատարանի որոշման մեջ բավարար խորությամբ չի ստացել պատասխան։ Փաստացի ստեղծվել է իրավիճակ, երբ անորոշությունը ճանաչվել է, սակայն դրա իրավական հետևանքները գնահատվել են այնպես, կարծես այդ անորոշությունը չէր կարող էական նշանակություն ունենալ։

Իրավական որոշակիության սկզբունքի տեսանկյունից նման մոտեցումը կարող է առաջացնել լրացուցիչ հարցադրումներ։ Եթե փաստը ճանաչվում է անհայտ, ապա դրա ազդեցության վերաբերյալ վերջնական եզրակացությունը պետք է հիմնված լինի բացառիկ ուժեղ, տրամաբանական և ստուգելի հիմնավորումների վրա։ Հակառակ դեպքում առաջանում է վտանգ, որ դատարանի վերջնական գնահատականը չի բխի այն փաստական ելակետերից, որոնք նույն դատարանն արդեն ընդունել է։

Ընտրական վեճերի առանձնահատկությունն այն է, որ այստեղ դատարանը պաշտպանում է ոչ միայն առանձին քաղաքացիների կամ քաղաքական ուժերի իրավունքները։ Իրականում քննարկման առարկան պետական իշխանության լեգիտիմության հիմքն է։ Յուրաքանչյուր քվե, որը դուրս է մնում վերջնական հաշվարկից կամ որի ճակատագիրը հնարավոր չէ պարզել, վերաբերում է հանրային իշխանության ձևավորման ամբողջ գործընթացին։

Հետևաբար նման գործերով դատարանի դերը շատ ավելի լայն է, քան սովորական իրավական վեճերում։ Այն պետք է ոչ միայն կիրառի օրենքը, այլև ամրապնդի հասարակության վստահությունը, որ ցանկացած ընտրողի ձայն պաշտպանված է անկախ ստեղծված հանգամանքներից։

Այս գործը պետք է գնահատել հենց այդ տեսանկյունից։ Խոսքը միայն «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության կամ կոնկրետ ընտրական արդյունքների մասին չէ։ Իրական հարցն այն է, թե որքան արդյունավետ են պաշտպանվում յուրաքանչյուր քաղաքացու ընտրական իրավունքները, եթե վաղը նույն իրավիճակում հայտնվի ցանկացած այլ քաղաքական ուժ կամ ընտրող։

Ժողովրդավարական պետության կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ ընտրողի ձայնը երբեք չի կարող դիտարկվել որպես երկրորդական արժեք։ Եթե այն կորչում է, սխալ է հաշվարկվում կամ հետագայում հնարավոր չէ վերականգնել, պետությունը պետք է օգտագործի բոլոր իրավական հնարավորությունները՝ այդ իրավունքը հնարավորինս ամբողջական պաշտպանելու համար։

Սահմանադրական արդարադատության նշանակությունը չափվում է ոչ միայն օրենքի տառը պահպանելու, այլև Սահմանադրության հիմքում ընկած արժեքները կյանքի կոչելու կարողությամբ։ Այդ արժեքների շարքում ժողովրդի ազատ կամարտահայտությունն ունի առանձնահատուկ տեղ, քանի որ հենց այն է պետական իշխանության լեգիտիմության հիմնական աղբյուրը։

Եթե դատարանը հայտարարում է, որ չի կարող պարզել քաղաքացիների իրական ընտրությունը, ապա նրա առաջնային պարտականությունը պետք է լինի այդ անորոշության պայմաններում ընտրական իրավունքի առավելագույն հնարավոր պաշտպանությունը։ Միայն այդ դեպքում հնարավոր կլինի ապահովել, որ Սահմանադրությունը շարունակի գործել ոչ միայն որպես իրավական փաստաթուղթ, այլև որպես քաղաքացիների քաղաքական կամքի իրական երաշխավոր։

Հենց այդ պատճառով այս գործը շարունակում է մնալ ոչ միայն մեկ ընտրական վեճի, այլև Հայաստանի ընտրական իրավունքի զարգացման կարևորագույն փորձաքարերից մեկը։ Դրա իրավական գնահատականը կարող է ազդեցություն ունենալ ապագա ընտրական վեճերի, սահմանադրական արդարադատության և ընտրական գործընթացների նկատմամբ հանրային վստահության ձևավորման վրա։

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում

Հետևեք մեզ՝ այստեղ