Հարկային վարչարարության դաժան ճնշումներն ու դրանց ծանր հետևանքները. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հարկային համակարգի բարդությունը, անկանխատեսելիությունը, չափազանց ծանր վարչարարական բեռը, բյուրոկրատիայի տարածվածությունը և հարկային բեռի անընդունելի աճը անուղղակիորեն կամ ուղղակիորեն բացասական ազդեցություն են ունենում ինչպես առանձին քաղաքացիների և ընտանիքների կենսամակարդակի, գնողունակության և սոցիալական անվտանգության վրա, այնպես էլ բիզնես միջավայրի, ձեռնարարական ակտիվության, տնտեսական աճի պոտենցիալի, աշխատատեղերի ստեղծման և ընդհանուր տնտեսական կլիմայի վրա:

Հարկային վարչարարությունը, որը պետք է լիներ թափանցիկ, պարզ, կանխատեսելի, արդար և մատչելի բոլոր հարկ վճարողների համար՝ անկախ նրանց սոցիալական դիրքից, տնտեսական ներուժից կամ քաղաքական կապերից, Հայաստանում դարձել է բարդ, անհասկանալի, հաճախ կամայական, ժամանակատար և ռեսուրսատար գործընթաց։ Վարչարարության գործընթացը պահանջում է զգալի ժամանակ, ջանք, մասնագիտական գիտելիքներ և հաճախ նաև հատուկ խորհրդատուների, հաշվապահների և իրավաբանների ներգրավում՝ պարզապես հարկային պարտավորությունները պատշաճ կերպով կատարելու և հարկային մարմինների հետ հարաբերություններում խնդիրներից խուսափելու համար:

Բյուրոկրատիան, որը ներառում է ավելորդ, ձևական, անարդյունավետ և հաճախ անիմաստ վարչարարական ընթացակարգերի, փաստաթղթերի, համաձայնագրերի, լիցենզավորումների և այլ պահանջների ամբողջությունը, Հայաստանի հարկային համակարգում հասել է այնպիսի մակարդակի, որ այն դարձել է ոչ միայն անհարմարություն, այլ իրական խոչընդոտ տնտեսական զարգացման, ձեռներեցության խթանման և բիզնես միջավայրի բարելավման համար: Հարկ վճարողները, լինեն դրանք սովորական քաղաքացիներ, ովքեր ունեն անշարժ գույք կամ տրանսպորտային միջոցներ, թե փոքր և միջին ձեռնարկությունները, որոնք փորձում են գործել իրավական դաշտում և կատարել իրենց հարկային պարտավորությունները, բախվում են բազմաթիվ խնդիրների, որոնք ներառում են հարկային օրենսդրության մշտական և հաճախ անկանխատեսելի փոփոխությունները, որոնք չեն տալիս երկարաժամկետ պլանավորման հնարավորություն և ստեղծում են իրավական անորոշություն, քանի որ հարկային մարմինների պաշտոնյաների մեկնաբանությունները և որոշումները կարող են տարբերվել ընդհանուր տրամաբանությունից։ Իսկ այս ամենը պայմաններ է ստեղծում մշտական սթրեսի և անվստահության խորացման համար, երբ մեծանում է ընդհանուր անարդարության և անհավասարության զգացումը, երբ մեծ և ազդեցիկ բիզնեսները գտնում են եղանակներ հարկերից խուսափելու կամ դրանք նվազագույնի հասցնելու, մինչդեռ փոքր բիզնեսները և սովորական քաղաքացիները կրում են ամբողջ հարկային բեռը:

Մյուս կողմից էլ՝ այսպիսի իրավիճակը պայմաններ է ստեղծում բիզնես միջավայրի վատթարացման համար, քանի որ բարդ, անկանխատեսելի և ծանրաբեռնող հարկային համակարգը հանդիսանում է լուրջ խոչընդոտ ձեռներեցության համար։ Բիզնեսները՝ հատկապես փոքր և միջին ձեռնարկությունները, որոնք չունեն մեծ ռեսուրսներ մասնագիտացված հաշվապահների և իրավաբանների համար, բախվում են անհաղթահարելի դժվարությունների, երբ փորձում են հասկանալ և կատարել իրենց հարկային պարտավորությունները։ Այսպիսի պայմաններում պոտենցիալ շատ ձեռներեցներ հրաժարվում են բիզնես սկսելուց կամ գրանցելուց, գործող բիզնեսները փակվում են կամ անցնում են ստվերային տնտեսություն, և ընդհանուր տնտեսական ակտիվությունը նվազում է:

Մյուս լուրջ հետևանքը կապված է ներդրումային գրավչության նվազման հետ, քանի որ արտաքին և ներքին ներդրողները, որոնք գնահատում են երկրում ներդրումների իրականացման ռիսկերը և հնարավորությունները, շատ մեծ կարևորություն են տալիս հարկային համակարգի կայունությանը, թափանցիկությանը, արդարությանը և կանխատեսելիությանը։ Եվ երբ նրանք տեսնում են, որ Հայաստանում հարկային օրենսդրությունը մշտապես փոխվում է, հարկային բեռն անընդհատ աճում է, հարկային վարչարարությունը բարդ և անթափանցիկ է, իսկ գույքային իրավունքների պաշտպանությունը թույլ է, որոշում են չներդնել կամ դուրս հանել իրենց ներդրումները և փնտրել ավելի կայուն և կանխատեսելի միջավայր այլ երկրներում:

Հաջորդ իրողությունը կապված է բիզնեսների շահութաբերության և մրցունակության նվազման հետ, քանի որ հարկային բեռի աճը նվազեցնում է ձեռնարկությունների զուտ շահույթը, սահմանափակում է նրանց ներդրումային կարողությունները արտադրության ընդլայնման, արդիականացման, նոր տեխնոլոգիաների ներդրման և աշխատողների աշխատավարձերի բարձրացման համար և հայկական արտադրանքը դարձնում է ավելի թանկ և պակաս մրցունակ միջազգային շուկաներում։

Երբ տնտեսությունում հարկային բեռը դառնում է չափազանց ծանր, իսկ հարկային վարչարարությունը չափազանց բարդ, բիզնեսները և անհատները փնտրում են եղանակներ հարկերից խուսափելու՝ թաքցնելով իրենց եկամուտները, չգրանցելով իրենց գործարքները, աշխատելով կանխիկ գումարով առանց փաստաթղթերի։ Եվ դա ազդում է պետական հարկային եկամուտների հավաքագրման վրա, ստեղծում է անարդար մրցակցության միջավայր իրենց պարտավորությունների և դրանցից խուսափողների միջև:

Հարկային բեռի ծանրացման գործընթացից անմասն չեն մնում նաև սովորական քաղաքացիները։ Օրինակ՝ լուրջ խնդիր է գույքահարկի կտրուկ և անսպասելի աճը, որը տեղի է ունենում գույքի հարկային գնահատման արժեքի էական բարձրացման հետևանքով։ Իսկ սա շոկային կարող է լինել հազարավոր քաղաքացիների համար, ովքեր հանկարծ հայտնաբերում են, որ իրենց անշարժ գույքի՝ բնակարանների, տների, հողամասերի համար վճարվելիք տարեկան հարկը բազմապատկվել է՝ առանց որևէ նախազգուշացման, հիմնավորման կամ բացատրության: Հատկապես ծանր իրավիճակում կարող են հայտնվել այն քաղաքացիները, ովքեր ժառանգել են անշարժ գույք, ովքեր ապրում են հնացած շենքերում կամ ունեն հողամասեր, որոնք չեն օգտագործվում կամ չեն ստեղծում եկամուտ, ովքեր ապրում են սոցիալական նպաստներով կամ մնացել են թոշակի հույսին, և ովքեր հայտնաբերել են, որ գույքահարկի նոր գումարը կազմում է իրենց տարեկան եկամտի զգալի մասը, և որ իրենք պարզապես ֆիզիկապես անկարող են վճարել այդ հարկը առանց գույքը վաճառելու կամ այլ ծայրահեղ միջոցների դիմելու:

Ընդհանուր առմամբ, հարկերի ավելացումը կարող է ազդեցություն ունենալ նաև սոցիալական ոլորտի վրա՝ հանգեցնելով սովորական քաղաքացիների գնողունակության նվազմանը և աղքատացմանը, քանի որ երբ հարկերն աճում են՝ առանց եկամուտների համապատասխան աճի, մարդիկ ստիպված են նվազեցնել իրենց ծախսերը հիմնական ապրանքների և ծառայությունների վրա, ինչպիսիք են սնունդը, հագուստը, կրթությունը, առողջապահությունը։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում