Mehr. Երևանի և Բաքվի միջև համաձայնագրում կան իրավական անորոշություններ, որոնք կարող են խանգարել դրա իրականացմանը

POLITICS 16 August, 2025 18:46

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին

Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև նախնական ստորագրված 17 հոդվածանոց համաձայնագիրը պարունակում է մի քանի իրավական անորոշություններ, որոնք կարող են խոչընդոտել դրա արդյունավետ իրականացմանը և հանգեցնել ապագա վեճերի, գրում է Mehr-ը։

«Վերջին շրջանում ադրբեջանական շատ լրատվամիջոցներ ձգտում են Դոնալդ Թրամփի միջնորդությամբ Վաշինգտոնում Իլհամ Ալիևի և Նիկոլ Փաշինյանի միջև նոր տրանսպորտային երթուղու (որը միացնում է Նախիջևանն ու Ադրբեջանը) ստեղծման մասին համաձայնագրի ստորագրումը ներկայացնել որպես պատմական ձեռքբերում։ Սակայն նախնական ստորագրված 17 հոդվածանոց համաձայնագրի տեքստը պարունակում է մի քանի իրավական անորոշություններ, որոնք կարող են խոչընդոտել դրա արդյունավետ իրականացմանը և հանգեցնել ապագա վեճերի։ Այդպիսի անորոշություններից մեկն այն է, որ թեև համաձայնագիրը ճանաչում է Հայաստանի ինքնիշխանությունը Զանգեզուրի միջանցքի նկատմամբ, միևնույն ժամանակ այդ միջանցքը վարձակալությամբ տրվում է Միացյալ Նահանգներին։

Անորոշություններն ու մարտահրավերները վերաբերում են ոչ միայն «Թրամփի երթուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» (TRIPP) կոչվող համաձայնագրի փաստաթղթին, այլև խաղաղ գործընթաց սկսելու համար Ալիևի և Փաշինյանի նշած կետերին։

Ինչպես միշտ, Դոնալդ Թրամփի մեդիա թիմը պարծենում է, որ համաձայնագիրը Թրամփի ձեռքբերումն է, և կոչ է անում ԱՄՆ նախագահին առաջադրել հաջորդ Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։ Ընդ որում, նույնիսկ ԱՄՆ-ի և Եվրոպայի բազմաթիվ լրատվամիջոցներ և վերլուծական կայքեր պնդում են, որ համաձայնագրի արդյունավետ կատարման համար զգալի թվով խնդիրներ կան։

Օրինակ, Oxford Analytica-ի որոշ աշխարհաքաղաքական դիտորդներ նախազգուշացնում են, որ Հայաստանի Սահմանադրության նախագծի փոփոխման հետ կապված բարդությունները, մաքսային անորոշ մեխանիզմները և սահմանամերձ շրջաններում Ադրբեջանի անորոշ ռազմական ներկայությունը կարող են խոչընդոտել հաշտեցմանն ուղղված ցանկացած առաջընթացի։ Վերլուծական կայքը նաև մատնանշում է Իրանի դիրքորոշման կարևոր գործոնը և նշանակալի է գնահատում առաջնորդի խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթիի՝ միջանցքի վերաբերյալ դիտողությունները։ Oxford Analytica-ի վերլուծության մեջ նաև նշվում է, որ Հայաստանն ապահովել է Իրանի հետ ուղիղ ցամաքային կապի պահպանումը։ Սակայն Թեհրանը մտահոգված է ավելի լայն ռազմավարական հետևանքներով, քանի որ, իր տեսանկյունից, այս միջանցքը տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի և Իսրայելի ազդեցությունն ուժեղացնելու միջոց է։

Երեք առանցքային խնդիր՝ հակիրճ.

Վաշինգտոնում վերջերս կայացած գագաթնաժողովի ժամանակ ստորագրվել է երկրորդ կարևոր փաստաթուղթը՝ Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման մասին համաձայնագիրը։ Արտգործնախարարներ Ջեյհուն Բայրամովի և Արարատ Միրզոյանի ստորագրած համաձայնագիրը ճանաչում է վերջնական վավերացման համար հետագա աշխատանքի անհրաժեշտությունը։

Ըստ Oxford Analytica-ի զեկույցի, կողմերը նաև պայմանավորվել են լուծարել ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը՝ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության երկարամյա միջնորդին։ Այս լուծարումն Ադրբեջանի առանցքային պահանջն էր և զիջում է Երևանի կողմից, որը նախկինում պնդում էր, թե այդ քայլին կհամաձայնի միայն խաղաղության պայմանագրի պաշտոնական ստորագրումից հետո։

Թեև համաձայնագիրը ներառում է այդ սկզբունքների շրջանակում ուժի կիրառումից ձեռնպահ մնալու դրույթ, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության համատեքստում այդ պայմանների կոնկրետ մեկնաբանությունը մնում է անորոշ։ Դա կարող է հանգեցնել տարածքների կարգավիճակի և ինքնիշխան իրավունքների ծավալի շուրջ վեճերի։

Համաձայնագիրը կոչ է անում կարգավորել բոլոր միջպետական հավակնությունները, սակայն ստույգ սահմանում չի տրվում, թե ինչն է համարվում «միջպետական հավակնություն»։ Սա կարող է հանգեցնել տարաձայնությունների, թե անցյալի որ վիրավորանքներն են ընդգրկվում համաձայնագրով, որոնք՝ ոչ։

Թեև համաձայնագիրը ստեղծում է հանձնաժողով՝ կատարմանը հետևելու համար, հանձնաժողովի կառուցվածքը, լիազորությունները և որոշումների կայացման կարգը հստակեցված չեն։ Դա կարող է հանգեցնել աշխատանքի կաթվածահարման կամ հանձնաժողովի լիազորությունների շուրջ վեճերի։

Վեճերի կարգավորման անորոշությունները.

Համաձայնագիրը վեճերի լուծման համար առաջնահերթություն է տալիս ուղիղ խորհրդակցություններին, բայց չի հստակեցնում դրանց նախաձեռնման կամ անցկացման գործընթացը։ Նաև չի սահմանվում, թե ինչն է համարվում «երկու կողմերի համար ընդունելի արդյունք»։

Թեև համաձայնագիրը նշում է խորհրդակցությունների ձախողման դեպքում վեճերի լուծման այլ ուղիներ փնտրելու հնարավորությունը, կոնկրետ մեթոդները որոշված չեն։ Մանրամասների այս բացակայությունը կարող է հանգեցնել ապագա հակամարտությունների լուծման համար համապատասխան հարթակի կամ գործընթացի շուրջ տարաձայնությունների։

Համաձայնագիրը չի պարունակում առանցքային դրույթների իրականացման կոնկրետ մեխանիզմներ, ինչպիսիք են սահմանի սահմանազատումը, գերիների փոխանակումը և փախստականների վերադարձը։ Սա կարող է հանգեցնել իրականացման փուլում ձգձգումների և վեճերի։

Վավերացում և սահմանադրական հարցեր.

Համաձայնագրի արդյունավետությունը կախված է երկու երկրների կողմից դրա ներքին վավերացումից։ Վավերացման գործընթացը, հատկապես Հայաստանում հնարավոր սահմանադրական խնդիրների մասով, մնում է հակամարտության պոտենցիալ կետ։

Համաձայնագրի դրույթները պետք է համապատասխանեն Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանադրություններին։ Ցանկացած անհամապատասխանություն կարող է հանգեցնել իրավական վեճերի և լրացուցիչ բարդացնել իրականացման գործընթացը։

Եզրափակելով՝ համաձայնագրի իրավական անորոշությունները և դրա իրականացման մանրամասն մեխանիզմների բացակայությունը կարող են ապագայում լուրջ խնդիրներ ստեղծել։ Այս անորոշությունների մանրակրկիտ քննարկումն ու հստակեցումը չափազանց կարևոր կլինեն Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև ամուր և կայուն խաղաղություն ապահովելու համար՝ համաձայն վերլուծաբանների կարծիքների և առցանց հասանելի զեկույցների։ Հետևաբար, կարելի է ասել, որ այսպես կոչված TRIPP-ն ավելի շատ ծառայում է ԱՄՆ-ի և նրա նախագահի աշխարհաքաղաքական հավակնություններին, քան Կովկասում տարածաշրջանային կայունությանը», - գրում է իրանական լրատվամիջոցը։

Հետևեք մեզ՝ այստեղ