«Թափառող տնտեսության» մոդել ունենք, աղքատությունն ու գործազրկությունը կլանող ռազմավարություն չկա. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Պետության անվտանգությունն է որոշում մնացած բոլոր հարցերի ճակատագիրը, և այս տեսանկյունից արդեն մի քանի ամիս է՝ անձամբ առաջինը կարևորում եմ հենց անվտանգությունը:

«Փաստի» հետ զրույցում նման տեսակետ է հայտնել Գործատուների հանրապետական միության նախագահ Գագիկ Մակարյանը, որի հետ զրուցել ենք առկա անորոշությունների պայմաններում տնտեսական իրավիճակի, շարունակական գնաճի ու սոցիալական խնդիրների մասին: «Հիմա եթե անվտանգության երաշխիքները լիարժեք չեն կամ ամբողջությամբ հասանելի չեն, ապա դրանից բխող իրավիճակը կհանգեցնի մի քանի խնդիրների: Մասնավորապես, քաղաքացիների շրջանում կգեներացնի ժամանակավոր մտածելակերպ, ու իրենք տնտեսության մեջ իրենց ակտիվությունը կնվազեցնեն: Օրինակ՝ եթե որոշել են տուն սարքել կամ վերանորոգել, կամ էլ ամուսնանալու նպատակներ ունեն, կսկսեն մտածել՝ արժե՞, թե՞ ոչ, արդյո՞ք ռիսկային չէ: Մեծ հաշվով, քաղաքացու ծախսերն ու ակտիվությունը կնվազեն: Բացի այդ, նույն քաղաքացիները կարող են մտածել միգրացիայի, դրսում աշխատելու կամ էլ, օրինակ՝ «գրին քարտի» խաղարկության մասնակցելու ու նման տարբերակներով երկրից գնալու մասին: Իմիջիայլոց, իրականում այդպես է, ու այս առումով նման զգալի տրամադրություններ կան»,- ասաց մեր զրուցակիցը:

Իսկ բիզնեսի տեսանկյունից, ըստ նրա, երկու խնդիր կա. «Առաջին՝ տեղական բիզնեսը, որը պետք է ընդլայնի իր գործունեությունը, կարող է չցանկանալ դա անել՝ սպասելով, թե ինչպիսի հանգուցալուծում կլինի բոլոր խնդիրների առումով, ինչ երաշխիքներ կլինեն: Երկրորդ՝ ներդրողները կարող են անհանգստանալ, որ խնդիրներ են առաջանում: Օրինակ՝ մենք մի գործընկեր ունենք, որը որոշակի ֆինանսական հոսքերի է սպասում Եվրոպայից, բայց նոյեմբերի 16-ին ադրբեջանական ագրեսիայի հետևանքով արձանագրված վերջին դեպքերից հետո որոշ առումով իրենց մոտեցումներում փոփոխություն եղավ:

Կասեցրին որոշումը, հետո նորից համոզեցին հակառակում, բայց, ի վերջո, ամեն ինչ նրանց համար դեռ հստակ չէ: Այսինքն, Հայաստանը պետք է ցույց տա, որ հեռանկարային երկիր է թե՛ իր տեղական բիզնեսի, թե՛ իր քաղաքացու և թե՛ արտասահմանյան ներդրողների համար: Եթե հեռանկարային պետություն չէ, ապա ոչ հեռանկարային պետության ու բարձր ռիսկերի պայմաններում մնում է միայն ռիսկի գործոնը: Այսինքն, մարդիկ, որոնք, ամեն դեպքում, նման պայմաններում ռիսկի կդիմեն, օրինակ՝ ներդրումների առումով, այս դեպքում էլ, սակայն, որպեսզի ռիսկը լինի արդարացված, պետք է շատ կարճ ժամանակում փորձեն այնպիսի ծրագրեր իրականացնել, որոնք իրենց ծախսերը շատ կարճ ժամանակում կվերադարձնեն: Այս հանգամանքը երկարաժամկետ կամ արդյունաբերական պրոյեկտների չի բերի, որովհետև նշվածներն ապահովելու համար մոտ 5-10 տարի է անհրաժեշտ: Այսինքն, արտադրությունը պետք է մի քանի տարի զարգանա, մտնի շուկա, հետո նոր սկսի եկամուտներ ստանալ: Հետևաբար, ներդրողների մասով էլ խնդիրներ կունենանք»:

Այս համատեքստում Գագիկ Մակարյանը նշեց կառավարությունում, նաև նախագահի նախաձեռնությամբ տեղի ունեցող ոչ հանրային բնույթ կրող հանդիպումների, քննարկումների մասին. «Այդ զրույցների ընթացքում ինչ-որ քննարկվում է, պետք է հասանելի լինի: Գուցե գաղտնի մասեր կան, բայց որոշակի ինֆորմացիա պետք է լինի, որ մարդիկ այդ կամուկացի վիճակից դուրս գան: Երկրորդ հարցն այն է, որ պետության անվտանգությունը չի ստեղծվում միայն սեփական բանակը զինելով կամ միայն սեփական տնտեսությունն ուժեղացնելով: Այն ստեղծվում է նաև համախոհ, բարեկամ երկրների խումբ ստեղծելով: Արտաքին հարաբերությունների տեսանկյունից այդ հատվածը ևս դեռ լուծված չէ»:

Անդրադառնալով գնաճին ու դրանից բխող սոցիալական խնդիրներին՝ Գագիկ Մակարյանը նախ շեշտեց մի քանի իրողությունների մասին: «Հայաստանում սոցիալական ու տնտեսական խնդիրները լիարժեք չեն լուծվել ու անկախացումից հետո տարբեր կերպ են փոփոխվում: ՀՀ տնտեսական գրաֆիկը, եթե նայենք, մե՛կ բարձրանում է, մե՛կ կտրուկ ընկնում է, կարծես, այսպես ասած, թափառող, անհասկանալի տնտեսության մոդել լինի, որը ստաբիլ չէ, մոնոտոն զարգացող ու աճող տնտեսություն չէ, ըստ որի, կարողանա դիմակայել մարտահրավերներին: Հայաստանում սոցիալական խնդիրներն էլ են նույնկերպ ու դանդաղ փոփոխվում: Սոցիալական խնդիրները չենք կարողանում կարգավորել, աշխատատեղեր չեն ստեղծվում, չենք կարողանում կայուն աշխատատեղեր պահել: Հետևողականորեն չենք նաև այն հարցում, որ, ասենք, աղքատությունը մոնոտոն ձևով նվազի: Տեսեք, օրինակ՝ 90-ականներին խոր աղքատության ցուցանիշը շատ բարձր էր, իջեցրինք: Այն 2000-ականների սկզբներին բավականին նվազեց, հետո վերջերս նորից սկսեց կրկին աճել: Կորոնավիրուսի պատճառով ևս կրկին աճեց: Հիմա ավելի քան 30 տոկոս աղքատություն ունենք, ավելի քան 19 տոկոսի չափով էլ՝ գործազրկություն: Իսկ սոցիալական խնդիրները սրվում են: Մասնավորապես, երբ գնաճի ցուցանիշը փոխվում է, ապա գնաճն իր հերթին ավելացնում է աղքատների թիվը»,- ասաց նա՝ շեշտելով, որ նվազագույն՝ 68 հազար դրամ աշխատավարձը մարդու կենսապահովումը չի լրացնում:

«Ստացվում է, այսպես ասենք, մինուսով աշխատող նվազագույն աշխատավարձ՝ հաշվի առնելով թանկացումները, որոնք անցնում են նույն 68 հազար դրամի շեմը: Ի՞նչ պետք է լիներ այս պայմաններում: Բնականաբար, տնտեսական ճյուղերի զարգացման այնպիսի մոդել ու ռազմավարություն, որոնք պետք է կլանեին աղքատությունն ու գործազրկությունը, ինչն ակնհայտ չի արվում: Առհասարակ, աշխարհի բոլոր երկրներում նվազել է թողարկվող ապրանքների քանակը, որովհետև կորոնավիրուսով պայմանավորված լոքդաունների հետևանքով բոլոր գործարանները նույն հզորությամբ չեն աշխատել, արտահանել ու ներմուծել: Այս ամենի պատճառով խզումներ են առաջացել: Բացի այդ, այս ամենին գումարվել է նաև կոնտեյներների դեֆիցիտը: Մասնագետներն ինձ հայտնել են, որ այսօր շատ մեծ թվով՝ մոտ 20 հազար նավ արդեն կոնտեյներ տեղափոխող է, մինչդեռ այդ թիվը մոտ քսան տարի առաջ շուրջ 2000 էր: Արդյունքում կոնտեյներների դեֆիցիտի պատճառով թանկացումներ կան, ինչն իր հերթին հանգեցնում է ապրանքների գների աճին: Օրեր առաջ Հայաստանում զրուցում էի ներկրողների հետ: Ասացին, որ, առհասարակ, գներն էլի են բարձրանալու, որովհետև տրանսպորտային ծառայությունների համաշխարհային գները ևս շարունակում են աճել: Ընդ որում, միջազգային տրանսպորտային ընկերությունները շաբաթը մեկ նոր գին են սահմանում, ու այս ամենը չէր կարող ազդեցություն չունենալ»,- ասաց Գ. Մակարյանը:

Իսկ թե որը կլիներ այս ամենին դիմակայելու ելքը, մեր զրուցակիցը շեշտեց. «Շատ ու շատ ապրանքներ պետք է արտադրեինք Հայաստանում: Սա դեռ անցած տարի պետք է հասկանայինք՝ պայմանավորված կորոնավիրուսով, որը, ըստ նաև ԱՀԿ-ի, դեռ շարունակելու է մեզ ուղեկցել: Մեր ռազմավարության հիմքում սեփական արտադրանքը խթանելը պետք է լիներ: 2020 թ.-ից արդեն այդ ճանապարհով պետք է գնայինք, ինչը չեղավ: Բացի այդ, կառավարության աշխատանքը պետք է շտաբի աշխատանքի բնույթ կրեր: Ամեն օրվա կտրվածքով պետք է հարցեր դրվեին ու լուծումներ ստանային: Հենց շտաբի մոդելը պետք է աշխատեցվեր: Ինչո՞ւ, որովհետև մինչև երկարաժամկետ ծրագրերի իրականացնելը, միգրացիան, աղքատությունը, գործազրկությունը կարող են տնտեսության ավելի քայքայման, սոցիալական վիճակի սրման բերել: Բնականաբար, բուժիչ գործողություններ էր պետք մտածել իրավիճակը շտկելու համար:

Երկարաժամկետի կողքին կարճաժամկետ գործողություններ պետք է լինեին, որի հիմքում հենց նշված շտաբի մոդելը պետք է աշխատեր: Բայց ի՞նչ ենք տեսնում: Մինչ օրս մեզ մոտ թույլտվություններ ստանալը քաշքշուկ է թե՛ շինարարության և թե՛ շատ այլ ոլորտներում: Մենք այդքան խոսում ենք ներդրումների կարևորության մասին, բայց մինչև հիմա ինստիտուտները թերի են աշխատում: Մեծ հաշվով՝ բազմաթիվ խնդիրներ կան, ու մասնավորապես կարճաժամկետ ծրագրերի առումով թերի գտնվեցինք»:

ԱՆՆԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում