Շաբաթօրյա գրական ընթերցումներ «Փաստ» օրաթերթից

«ՓԱՍՏ» ՕՐԱԹԵՐԹԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՄ Է «ՇԱԲԱԹՕՐՅԱ ԸՆԹԵՐՑՈՒՄՆԵՐ» ՇԱՐՔԸ՝ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԵԼՈՎ ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՆՄՈՒՇՆԵՐԻՑ, ԱՅԴ ԹՎՈՒՄ՝ ՄԵՕՐՅԱ ԳՐՈՂՆԵՐԻ: ԱՅՍ ԳՈՐԾՈՒՄ ՄԵԶ ՄԵԾԱՊԵՍ ԱՋԱԿՑՈՒՄ Է ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ ԳՐՈՂՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԱԳԱՀ, ԳՐԱԿԱՆԱԳԵՏ ԱԲԳԱՐ ԱՓԻՆՅԱՆԸ, ԻՆՉԻ ՀԱՄԱՐ ՇՆՈՐՀԱԿԱԼ ԵՆՔ:

ՀՐԱՉՅԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Այս տարի լրանում է մեծ բանաստեղծ Հրաչյա Հովհաննիսյանի ծննդյան 100-ամյակը: Այս շարքը նվիրվում է հոբել յանին:

ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԻ ԾՆՈՒՆԴԸ

Զարմանալի պայծա ՜ռ, պայծա ՜ռ մի առավոտ

Դու բանաստեղծ դարձար.

Դողդոջում էր մի երգ, մի երգ ու մի կարոտ

Արոտներում արձակ:

 

Շամանդաղն էր դանդաղ քաշվում գետի ափից

Ու լասերից խոտի,

Օդն էր փշաքաղվում տերևների ծափից

Արծաթ առավոտի:

 

Թփերի տակ քնած արտույտները շաղոտ

Թևերն էին բացում,

Հածում-թևածում էր մի անե ՜զր կարոտ

Լազուր լուսաբացում:

Արևն իր մատներով վերջին մութն էր փնտրում

Կանաչ խրձերի տակ,

Քաղցր արբեցումից վաղուց մայր չէր մտնում

Լուսնեղջյուրը ճերմակ:

Մի ծուփ քուլա-քուլա երազներ էր տանում

Ժայռից քարանձավոտ,

Անհուն հեռուներում ծնվում էր մի անհուն,

Անպատմելի կարոտ:

 

Եվ աշխարհից այս լույս հավաքելով բոլոր

Կարոտները պայծառ,

Զարմանալի ՜ մի օր, զարմանալի ՜ մի օր

Դու բանաստեղծ դարձար:

1966

ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Ես ընկել եմ պագշոտ Շամիրամի նետից,

Հին Հռոմն է զարկել ինձ մահացու խոցով,

Իմ արյունն են ոթել, խառնել Տղմուտ գետին,

Իմ լեզուն են այրել ատրուշանի բոցով:

 

Խաչ են դաջել կրծքիս բյուզանդական տեգով,

Արաբ նժույգների սմբակի տակ գցել.

Ինձ խարույկ են հանել մոնղոլների ձեռքով,

Սիրտս օսմանական սվիններին ցցել:

Ինձ հայրենի մեր տան թխկենուց են կախել,

Եվ հոգիս են բանտել շղթաներով երկաթ,

Ինձ զարկել են, խարկել ու կենդանի թաղել...

Բայց ես դեռ կա’մ:

1966

 

***

Լցնում եմ գինին խաս գավաթի մեջ

Ու սովորույթով հին ու հայրենի

Խմում եմ դանդաղ, թող սա մինչև վերջ

Իմաստունների կենացը լինի:

Նորից եմ լցնում գավաթս, խոնավ

Մառանի բույրով բուրում է գինին,

Խմում եմ, թող սա աշխարհում իմ լավ

Բարեկամների կենացը լինի:

 

Մուգ սաթի գույնով, ոսկե նախշերով

Գավաթն եմ վերցնում, գավաթն իմ չինի,

Խմում եմ, սա էլ սիրո գիշերով

Սիրահարների կենացը լինի:

Վերցնում եմ վերջին գավաթս ահա,

Թող լեցուն լինի մեր բերքի սինին,

Թող մեր հին ու նոր աշխարհի վրա

Այգեպանների կենացը լինի:

1938

ԱՎԵԼԻ ԼՈՒՅՍ

Ավելի լո՜ւյս, ավելի լո՜ւյս, ավելի լո՜ւյս,

Ավելի լույս մեռնող հզոր օլիմպացուն

Լույսի հետ բախտ, լույսի հետ կյանք, 

լույսի հետ հույս

Ամեն անշունչ-շնչավորին, ամենեցուն:

Ավելի՜ լույս ճանապարհը մոլորածին,

Հիվանդներին, տենդից հետո` ավելի լույս,

Ավելի՜ լույս տասնութ տարին բոլորածին

Եվ մանավանդ ավելի՜ լույս խեղճին անլույս:

Ավելի՜ լույս բողբոջներին նոր ու կանաչ,

Ավելի՜ լույս արտասվալի, ծեր աչքերին,

Ավելի՜ լույս արանց մտքին, սրտին կանանց

Մանչուկների համար ծնվող հրաշքներին:

 

Ավելի՜ լույս մութ ծովերի փարոսներին,

Մայրիկներին տարալեզու, բայց համասիրտ,

Ավելի՜ լույս ճշմարտության քարոզներին,

Խոստումներին ավելի լույս,

լո՜ւյս անբասիր:

Աշխարհով մեկ, ուր մի մռայլ սիրտ է մնում,

Ուր կա մի խորշ, կա մի երազ

խավարասույզ,

Հողագնդին և աստղերին հազարանուն

Ավելի լո՜ւյս, ավելի լո՜ւյս, ավելի լո՜ւյս:

1978

ԻՆՉՈՒ ԵՄ ԾՆՎԵԼ

Ինչո՞ւ եմ ծնվել...

Հո՜ղ իմ նաիրյան,

Քո Արագածի համար եմ ծնվել,

Քո հին դարերի և Նոյեմբերյան

Ջինջ լուսաբացի համար եմ ծնվել:

 

Ծնվել եմ հանուն քո երջանկության,

Քո ոսկեղենիկ, շքեղ մանկության,

Քո վերընթացի համար եմ ծնվել:

Ծնվել եմ, որ մի քար դնեմ շենքիդ,

Որ մի կանաչ թել դրվագեմ հենքիդ,

Որ ավելացնեմ մի հոգի ամենքիդ՝

Քո աղուհացի համար եմ ծնվել:

Ծնվել եմ, որ քո լեզվով երգ ասեմ,

Քո ճշմարտությամբ սուտը բացասեմ,

Քո համով, հոտով ճաշակս դասեմ,

Քո նիստուկացի համար եմ ծնվել:

Ծնվել եմ, որ քո մի շողը դառնամ,

Որ քո էպոսի մի տողը դառնամ,

Որ մի ափ բերրի քո հողը դառնամ,

Քո չունեցա՜ծի համար եմ ծնվել:

 

Քո գալիք հույսի համար լուսառատ,

Ատյանի համար քո արդարադատ,

Բայց ամենից շուտ և ամենից շատ

Թշնամուդ լացի համար եմ ծնվել:

1974

ԼԻԱՆԱ ԱՆԹԱՌԱՆՅԱՆ

ԱՆԱՌԱԿ ԴՍՏԵՐ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ

(Դրամա, հատված)

Երաժշտություն…Լույսն ավելի է խավարում…Լուսարձակի կուրացնող փնջից հայտնվում է Հոր տեսիլքը

ԼԱԼԱ- /Շշմած/ Հա՞յր…

ՈԳԻ- /Ձեռքերը պարզելով/ Տուն արի՛, աղջի՛կս…

ԼԱԼԱ- Աղջի՞կս…/Վիրավորված/ Դու ինձ

Լալա - բալա էիր ասում…

ՈԳԻ- Տուն արի՛, Լալա-բալա ջան…

ԼԱԼԱ- /Կիսալաց/ Հա՛յր, ես եկա, բայց դու էլ չկայիր…

ՈԳԻ- /Ձեռքերը պարզելով/ Արի՛, արի՛, բալա ջան… Էրեխուն էլ վեր կալ ու տուն արի…

ԼԱԼԱ- /Ինքնամոռաց/ Ես եկա, հա՛յր, ու քեզ գտա դագաղի մեջ կարոտից կուչ եկած… Ամբողջ Լոռին պատմում էր, որ դու Չաթինդաղի գագաթից չէիր իջնում ու ամեն ինքնաթիռի հետ բարևներ էիր ուղարկում մեզ… Քեզ գտել էին ժայռի վրա, կացինը` թևիդ տակ, ոտքերդ կիսածալ` պառկած… Իսկ ափերդ իրար սեղմած` ձեռքերդ դրել էիր գլխիդ տակ, ու այն անհույս ծռել դեպի հեռուն… Գիտե՞ս, այդ օրը հողը ճողվեց ու ես գետինը մտա… /Տառապյալ/ Այդպես էլ գետինը մտած` ապրում եմ, հա՛յր…

ՈԳԻ-/Տառապալից/ Ա՜խ, բալա ջան…

ԼԱԼԱ- Մոռացե՞լ ես…Դու ինձ ասում էիր.

-Ա՜յ, Լալա ջան, Լալա ջան,

Ա՜յ իմ սիրու՜ն բալա ջա՜ն…

/Ինքնամոռաց/ Ամեն կողքովդ անցնելուց, ինձ մոտ էիր կանչում ու այդ խոսքերը շշնջալով՝ թաց-թաց համբույրներով գուրգուրում էիր ինձ… Հաճախ խույս էի տալիս, որ ինձ խաղից չկտրես… Կարոտել եմ, հա՜յր… Թաց-թաց համբույրներդ եմ կարոտել… Քո խոսքերն եմ կարոտել… Կրկնիր, հա՜յր, կրկնիր այդ խոսքերը...

ՈԳԻ-/Տառապալից/

Ա՜յ, Լալա ջան, Լալա ջան,

Ա՜յ իմ սիրու՜ն բալա ջա՜ն…

ԼԱԼԱ- /Հուզվում է/… Էլի, էլի, հա՛յր… /Ոգին անընդմեջ կրկնում է… Լալան նորից ու նորից է խնդրում… Հանկարծ սթափվում է/: Ինչի՞ ես եկել… Գնա՛… Այս քաոսում դու գործ չունես…Քեզ հանգիստ է պետք…Հավերժական քունդ մի՛ խախտիր… Դու հանգիստ ննջի՛ր…

ՈԳԻ- …/Վիրավորված/ Ննջե՞մ… Հանգի՞ստ… Ինչպե՞ս… Երբ իմ Լալա - բալան դժբախտ է… Ասում էի, չէ՞… Ասում էի, որ պոնչիկ ուտող մամայի բալան տղամարդ չի դառնա…

ԼԱԼԱ- Ասում էիր …

ՈԳԻ- Ասողին լսող էր պետք… Հիմա էլ եմ ասում` տուն արի՛…

ԼԱԼԱ- Բա սրան ի՞նչ անեմ…Նա ինձ չի հասկանում…

ՈԳԻ- Չարը բարուն չի՛ հասկանա…

ԼԱԼԱ- Հուդա՛…

ՈԳԻ- Խնձորի ծառից տանձ չես քաղի…

ԼԱԼԱ- Նա Հայաստանի անունը լսել չի ուզում… Իր հայ լինելը թաքցնում է, մեզ էլ արգելում է, որ ասենք հայ ենք…

ՈԳԻ- Ազգն ուրացողը կնոջն ու որդուն էլ կուրանա…

ԼԱԼԱ- Որ թույլ լինեի… /Մենախոսում է/ Նա կոտրում է իրեն մեկնած խղճուկ ձեռքը… Թույլի առաջ աքլորանում է, ուժեղի մոտ` սողում… Անեծքոտ կնոջ բերան ունի և բամբասկոտ լեզու… Իր շահերի համար կարող է սուտ երդում ու սուտ վկայություն տալ… Ակնոցը, որ նա կրում է, թափանցիկ չէ, այլ սև… Դրա համար էլ նրա բոլոր գործերը չար են… Նրան միայն փողն է հետաքրքրում… Ամեն օր ասում է. «Փողերը բե՛ր… Փողերը բե՛ր»… Հիմարը գիտի, թե ստանոկը դրած` տպում եմ…

ՈԳԻ- Փախի՛ր նրանից…

ԼԱԼԱ- Նրանի՞ց…

ՈԳԻ- Իհարկե դրանից…

ԼԱԼԱ- Ո՞ւր փախչեմ… Օտարության մեջ բացի այս վարձով բնակարանից ուրիշ գնալու տեղ չունեմ…

ՈԳԻ- Հասկացի՛ր, նա քեզ կտրելով հարազատներից, հասցնելով Մոսկվա՝ ճորտի պես աշխատեցնում է… Մեկ օր չլցնես նրա որդնած ստամոքսը, հետևից կվազի… Քանի շուտ է, էրեխու հետ վերադարձե՛ք տուն…

ԼԱԼԱ- /Ցույց է տալիս ննջասենյակի կողմը` նեղված/ Ո՞նց գնամ, անձնագիր չունեմ…

ՈԳԻ- Ինչպե՞ս չունես… Քո ձեռքի տակ է այն… Դու նրա արձակած լույսով ես գրում…

Լալան վազում է դեպի գրասեղան… Փնտրում է սեղանի վրայի թղթերի մեջ… Նայում է իր ձեռքերին, ապա ափերն է պարզում… Շրջում է սեղանն ու տակից պոկում է սկոտչով ամրացրած անձնագիրը… Սեղմում է կրծքին… Նայում է, համբուրում… Բացում է այն` կարդում…

ԼԱԼԱ- /Հպարտ/ Հայաստանի Հանրապետություն… /Սրտին սեղմելով՝ ցնծում է/ Ահա՛ իմ ազատությունը… /Դահլիճին/ Մոսկվայից հիշողությանս մեջ թթխմորի ամանն ու փայտե գրտնակը մնաց… Առանց անձնագրի փողոցի ծակուծուկերով ոստիկաններից խույս տալս մնաց… /Ցավով` ոգուն/ Ու աչքերիս առաջ, հա՛յր, քո աչքերում մարող կրակն ու կարոտը մնաց…

ՈԳԻ- Գնա՛… Գնա՛, հասի՛ր մորդ…

ԼԱԼԱ- /Սթափվում է/ Մա՜յրս… /Հիշում է/ Քույրե՜րս… /Երաժշտություն… Ուրախ/ Գալի՜ս եմ…Գալի՜ս եմ… /Լույսը մարում է/…

ՏԵՍԱՐԱՆ Դ

ԱՆՆԱ- Ուշ է, հոգնած ես, գնանք քնելու…

ԼԱԼԱ- Քունս չի տանում…/Լռություն…Մատի ծայրով օղակներ է գծում հատակին/…

ԱՆՆԱ- /Տխուր/ Ձեռնոցներդ կկեղտոտվեն…

ԼԱԼԱ- /Տխուր/ Ձեռնոցները` ոչինչ, կարևորը` մարդկային հոգիներն են… Կարևորը` մեր հոգիները չկեղտոտվեն… /Լռություն/ Ան, ըստ քեզ, ի՞նչ է անառակությունը…

ԱՆՆԱ- /Անգիր արած/ Ֆիզիկական դավաճանությունը ամուսինների միջև կոչվում է անառակություն…

ԼԱԼԱ- Իսկ հոգևո՞ր…

ԱՆՆԱ- Ի՞նչ…

ԼԱԼԱ- Հոգևոր դավաճանության մասի՞ն ինչ կասես

ԱՆՆԱ- /Մտածում է/ Դա էլ է անառակություն…

ԼԱԼԱ- Ուրեմն, մենք բոլորս ենք անառակներ, որ իրար նախանձում ենք, բամբասում, մեկս մյուսի ապրելը չենք ուզում, դավաճանում և ուրանում ենք միմյանց...

ԱՆՆԱ- /Հոգոց է հանում/ Դա է մարդու էությունը… Լա՛լ, ես քո մասին շատ եմ մտածում…

ԼԱԼԱ- Ինչու՞…

ԱՆՆԱ- Վախենում եմ շրջապատի զոհը դառնաս:

ԼԱԼԱ- Այսինքն...

ԱՆՆԱ- Հասկացի՛ր, քո նմաններին քարկոծում են:

ԼԱԼԱ- Հարազատները՞…

ԱՆՆԱ- Մարդիկ…

ԼԱԼԱ- Մարդը մենք ենք… Ես եմ… Դու ես…

Եթե մենք իրար չքարկոծե՜նք…

ԱՆՆԱ- Ես հիանում եմ քեզանով… Որտեղ էլ լինես, քեզ կգտնես… Ես էի, որ այդպես էլ մանկավարժի դիպլոմը ձեռքիս չկարողացա իրագործել ուսուցչուհի դառնալու մեծ երազանքս...

ԼԱԼԱ- Լիակատար երջանկության համար մարդուն էնքա՜ն քիչ բան է հարկավոր…

ԱՆՆԱ- Ի՞նչով կարող եմ քեզ օգտակար լինել…

ԼԱԼԱ- Հավատա՛ ինձ ու մնա կողքիս…

...ՍԿԵՍՈՒՐ – Հետ գնա Մոսկվա, գոգնոցդ էլի կապի… Մարդդ սոված քեզ ա սպասում… /Հովոն ծիծաղում է/… Փախստակա՛ն…

ՀՈՎՈ- Փախստական չի՛… Ծլկա՛ծ…

ԼԱԼԱ- /Ծաղրական/ Ուզում եք, որ եփեմ-թափե՞մ… Ախր դուք որտե՞ղ էիք, որ ես Մոսկվայում ամբողջ մի Չերկիզով շուկա էի կերակրում ու ընտանիքս էի պահում… Թե՞ հենց գիտեք, որ ձեր ամուսինների առաջ մի բաժին ճաշ եք դնում, դուք ինձանից լավ տան կին եք… Ասում էիք. «Կարոտում ենք, արի՛»… Դուք ի՛նձ չէիք կարոտում, այլ ճամպրուկիս պարունակությանը… Ասում էիք. «Հողը սպասում է, ե՛կ»… Էկա՛… Էսպես չե՞ք եկածին ընդունում…Հայրենիքը տխո՞ւր էր առանց ինձ… Վերադարձա՛… 

Վռնդողը էլի դուք չե՞ք… Դե, կոտրեցե՛ք ինձ, սպանեցե՛ք, որ ձեր բաժինն ավելանա…Պախարակեցե՛ք, դու՛րս գցեք տնից, որ հարևանների աչքերին բարձրանաք…

 /Բոլորը վախեցած դուրս են թռչում /Ո՞ւր փախաք…Հե՛տ եկեք… Կարոտից անհագ ծարավ եմ… Հետ եկեք, խմեմ ձեր արյունը, որ կարոտս առնեմ… Քաղքենինե՛ր…

 …Վերադարձա՛…Կարոտս դեռ չառած, նրանք լքեցին ինձ… /Զայրացած/ Հա՛յր… Էս ի՞նչ է կատարվում գերդաստանիդ մեջ… Հա՛յր… Տե՛ս, թե արյունդ ոնց է ջուր դառել… Գլուխդ վար դրիր, դիմակները պատռվեցին, և մարդկային կերպարանքով գազանները սկսեցին իրար կոկորդ կրծել…

Մոլորված հայտնվում է Ոգին…

ՈԳԻ- /Տխուր/ Կատարվե՛ց… Կատարվե՛ց Կտակարանի խոսքը, որ կգա՛ մի ժամանակ, երբ ծնողը կուրանա որդուն, իսկ եղբայրը դուրս կգա եղբոր դեմ…

Անկյունից վազում է երեխան… Փաթաթվելով գետնին ընկած մորը…

ԱՐՄԵՆ- /Զարմացած/ Մամ, էս ի՞նչ եղավ…

ԼԱԼԱ- /Սառած/ Ոչինչ, բալես, ոչինչ… Սա էլ կանցնի… /Հանկարծ երգում է «Քելե լաո»-ն/…

ԱՐՄԵՆ- /Զարմացած/ Մամ, բա էս չի՞ մեր երկիրը… /Մայրը շարունակում է երգել ավելի բարձր, ավելի զայրացած/… էս ա մեր երկիրը, մա՛մ: /Մոր այտին խփելով/ Մենք տանն ենք, մա՛մ…/Գոռում է/ Մա՜ա՜ա՜մ…

ՎԱՐԱԳՈՒՅՐ