«Բե­րան փա­կե­լու» մշա­կույ­թը. նախ­կին­նե­րը գոր­ծո՞ն են, թե՞ ոչ

Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախագահության ութ տարիներն անցան անցումային շրջանի տրամաբանությամբ։ Երբ ընդդիմությունը մեղադրում էր իշխանությանը, անմիջապես մարդկանց բերանը փակվում էր այն փաստարկով, որ երկիրը գտնվում է անցումային շրջանում, պատերազմը նոր է ավարտվել, ունենք աղետի գոտի։ Այս ամենն, իհարկե, կար, սակայն խնդիրն այն է, որ անարդյունավետ կառավարումն ու կիսատ-պռատ բարեփոխումները «դուրս գրվեցին» անցումային շրջանի վրա, ու 1996-ին մենք ունեցանք վիճահարույց ընտրություններ, ինչը հանգեցրեց իշխանության ճգնաժամին ու 1998-ի իշխանափոխությանը, որն արժանացավ ամենատարբեր, հաճախ իրարամերժ գնահատականների։ Այս ամենը «բերան փակելու» հետևանք էր։

Հետո եկան Ռոբերտ Քոչարյանի ու Սերժ Սարգսյանի նախագահության շրջանները, երբ պաշտոնական պրոպագանդան շատ ավելի լայն թափով սկսեց աշխատել՝ հաճախ ուղղակիորեն թիրախավորելով ընդդիմությանը, անվանարկելով նրա գործիչներին։ Խնդիրների մասին բարձրաձայնում էր ընդդիմությունը, ու անմիջապես հնչում էր իշխանության «փաստարկը», թե ամեն բան արվում է հանուն Արցախի, այլ խոսքով՝ ԼՂ խնդրով փակվում էր ընդդիմության ու հասարակության բերանը։ Այս համատեքստում հիշարժան են անցած քսանամյակի հատկապես երկու կարևոր իրադարձություններ։ 2003-ի նախագահական ընտրությունների առաջին փուլից հետո երկրում ստեղծվել էր իրապես ճգնաժամային իրավիճակ, երբ Ստեփան Դեմիրճյանի գլխավորած ընդդիմությունը ու հասարակության մի ստվար զանգված կասկածի տակ էին դնում ընտրությունների պաշտոնական արդյունքները։ Այդ ժամանակ հայտարարությամբ հանդես եկավ գլխավոր շտաբը՝ հրապարակ նետելով ԼՂ հարցը։ Ասել կուզի, երբ իշխանությունը նեղն էր ընկնում, անմիջապես ասպարեզ էր նետում Արցախին սպառնացող վտանգի մասին թեզը։ Նույն տրամաբանությամբ՝ երբ Սերժ Սարգսյանը 2018-ին հավակնում էր իր երրորդ իշխանավարմանը, նրա կողմնակիցների հիմնական փաստարկն այն էր, որ միայն նա կարող է Հայաստանն արժանապատվորեն ներկայացնել կարգավորման գործընթացում։ Իհարկե, սա քարոզչական ու քաղաքական պարզունակ տրյուկ էր, ինչն ապացուցվեց առաջիկա ամիսների ընթացքում։

Թվում էր՝ թավշյա հեղափոխությունն արմատապես վիճակ է փոխելու ու գոնե նոր իշխանությունը հասարակության ու ընդդիմության հետ ավելի անկեղծ, ռացիոնալ երկխոսության դիրքերից է հանդես գալու։ Հեղափոխությունից հետո, սակայն, իշխանությունը փորձում է փակել ընդդիմադիրների բերանները՝ օգտագործելով «բա Սերժի ժամանակ լա՞վ էր» կամ «ուզո՞ւմ եք Սերժը հետ գա» թեզերը: Այս մտայնությունը գուցե ինչոր տեղ համարժեք էր հետհեղափոխական առաջին ամիսներին, երբ խորհրդարանում դեռ դոմինանտ էր հանրապետական մեծամասնությունը ու հասարակության մեծ մասի համար տակավին գոյություն ուներ հին համակարգի ռեստավրացիայի վտանգը։ Սակայն 2018թ. դեկտեմբերի 9-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո «բա Սերժի ժամանակ լա՞վ էր» և կամ «ուզո՞ւմ եք Սերժը հետ գա» արդարացում-մուննաթները, մեղմ ասած, դեմագոգիկ են՝ զուրկ որևէ քաղաքական հիմքից։ Հասարակությունը դեկտեմբերի 9-ի ընտրություններում արդեն ընտրական տեղամասերում մերժել է թե՛ ՀՀԿ-ին, թե՛ նախորդ համակարգի հետ ասոցացվող այլ ուժերի, և պետք չէ մարդկանց անընդհատ վախեցնել նախկինների «ուրվականով»՝ դրանով փակելով քննադատող բերանները։ Ի վերջո, գործող իշխանության ներկայացուցիչներն անընդհատ պնդում են, որ Սերժ Սարգսյանը կամ Ռոբերտ Քոչարյանն այլևս քաղաքական գործոն չեն։ Եթե այդպես է, անհասկանալի է մնում, թե ինչու է մեր օրը սկսվում ու ավարտվում նրանց դեմ կազմակերպված իշխանական հակաքարոզչությամբ։ Սրան բանական բացատրություն չկա, միակ փաստարկն այն է, որ, ինչպես նախկինում, հեղափոխական իշխանությունը նույնպես չի հանդուրժում այլակարծությունը, քննադատությունը։ Թավշյա հեղափոխությունը գուցե պատմական ու բացառիկ էր, սակայն այն չի փոխել իշխանության մտածողությունը, արժեհամակարգը։ 

Իշխանությունը պետք է սովորի արդյունավետ կառավարել ու նաև քննադատություն լսել, հակառակ պարագայում՝ մենք դատապարտված ենք մշտապես ունենալ ավտորիտար իշխանություն, որը տարբեր պատրվակներով փակում է ընդդիմադիր բերաններ։ Հայաստանում, այսպես կոչված, ռևանշի հարց գոյություն չունի, ու եթե հեղափոխությունը պարտվի, ապա դա տեղի կունենա միայն գործող իշխանության ապաշնորհության հետևանքով։

ՍՈՒՐԵՆ ՍՈՒՐԵՆՅԱՆՑ