«Շատ բան հո չենք ուզում. անտեսված, երկրորդված չզգանք, մեկ էլ՝ օրինականություն ու հավասարություն լինի»

Ձմեռն ավարտվեց, ու թեպետ գարնան շունչը դեռ չի զգացվում, բայց դե, արդեն, մարտն է, ու հեռու չէ այն օրը, երբ գյուղացին կսկսի աշխատել իր հողի վրա: Ինչպես Հայաստանում, Արցախում ևս մտահոգությունները բազմաթիվ են՝ տեխնիկա, վառելանյութ, սերմացու, թանկ վարկեր, մի խոսքով՝ խնդիրների պակաս չկա: Շրջեցինք մի քանի գյուղերով. մարդիկ անվերապահ, առանց բացառության ամուր կանգնած են իրենց հողի վրա, անզիջում ու անկոտրում են Արցախ աշխարհում մարդիկ, բայց բնական է, որ ունեն նաև մտահոգություններ: Դրանցից մեկը գրեթե կրկնվում էր բոլոր գյուղերում. խոսքը Արցախի Հանրապետության «Գյուղի և գյուղատնտեսության աջակցության հիմնադրամի» և «Արցախի ներդրումային հիմնադրամի» աշխատանքներին էր վերաբերում: Գյուղատնտեսությամբ զբաղվողների մեծ մասը, ում հետ զրուցել ենք, շեշտում էր ոչ թափանցիկ և մթության քողով պատված գործունեության մասին: Մեր զրուցակիցների վկայությամբ, այս հիմնադրամների ծառայությունից տարիներ շարունակ օգտվել են միայն ու միայն որոշ արտոնյալ ու ճարպիկ անհատները, ովքեր կապեր ունեն բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ: Մարդիկ ասում էին, որ քանիցս բարձրաձայնել, դժգոհել ու բողոքել են իշխանություններին, ի մասնավորի՝ որ երբեմն գրավի առարկա գույքի արժեքը չի համապատասխանում վարկի կամ փոխառության արժեքին, բայց առանց խղճի խայթի շրջանցել են գործող օրենքը, նկարել ցանկացած գումարը: Այնինչ, սովորական, ինչպես գյուղացիներից մեկն ասաց, «վերևներում կապեր չունեցող» բնակիչների համար այս հիմնադրամներն այսօր էլ շարունակում են անառիկ ամրոցներ մնալ, և որպեսզի անհուսալի վիճակում հայտնված քաղաքացիները վերջնականապես չհուսալքվեն, նրանց ուղղորդում են բարձր ռիսկային գոտի՝ դեպի բանկեր: «Մէկն ի հազար ձի ու ջորի, մէկն ոչ ուլ մի, ոչ մաքի, մէկին հազար դեկան ոսկի, մէկին ոչ փող մի պղնձի»,-Ֆրիկին է հիշում գյուղատնտեսությամբ ընտանիքը յոլա տանող գյուղական դպրոցի ուսուցիչներից մեկն ու հավելում, որ արտոնյալների համար փաստորեն հենց արտոնյալ տոկոսադրույքով վարկ և փոխառություն են տալիս, իսկ սովորական մարդկանց մնում են բանկային շատ բարձր տոկոսները: Ավելին, այստեղ ի հայտ է գալիս նաև հաջորդ կարևոր խնդիրը. բանկերը նշում են, թե գրավի առարկա հանդիսացող գյուղական տները արժեք չունեն, այսինքն պիտանի չեն գրավադրման:

Մենք զրուցեցինք արցախցի տնտեսագետների հետ, որոնք չցանկացան, որ իրենց անունը հրապարակվի: Նրանցից մեկը մասնավորաբար նշեց, թե հիմնադրամների կողմից ֆինանսավորված տնտեսական մի շարք ծրագրեր, որոնց իրականացման համար միլիոնավոր դոլարներ են տրամադրվել, մի քանի չինովնիկների թեթև ձեռքով երկրի համար դարձել են պատուհաս՝ վերածվել իբր վնասով աշխատող ձեռնարկությունների: Մեր զրուցակիցը որպես օրինակ է բերում հսկայական ջանքերի ու ֆինանսական միջոցների հաշվին ստեղծված մեքենատրակտորային կայանները, որոնք անմիջապես սեփականաշնորհվել են հենց տնօրենների կողմից: Եվ միայն դրանից հետո ինչ-որ «կախարդական փայտիկի» օգնությամբ ՄՏԿներն անմիջապես սկսեցին աշխատել շահույթով: Մեկ այլ տնտեսագետ մտահոգություն հայտնեց, թե շուտով նույն ճակատագրին կարժանանա նաև տոհմային կայանը, որն իր գործարկման օրից ավելի շատ հիշեցնում է շինարարական հրապարակ, քան գյուղական նշանակության կառույց: «Նպատակը պարզ է՝ որքան հնարավոր է՝ պետք է ավելի շատ միջոցներ կորզել պետությունից, հետո միայն սկսել խոսել ձեռնարկության՝ պետական կարգավիճակի աննպատակահարմարության և սեփականաշնորհման անհրաժեշտության մասին»,-ասաց մեր զրուցակիցն ու հավելեց, որ հենց այս նպատակով էլ գրչի մի թեթև հարվածով այն հանվել է գյուղնախարարության կառուցվածքից և տրամադրվել Շուշիի տեխնոլոգիական համալսարանին: Իսկ մինչ այդ արդեն վերացվել էր ևս մեկ կարևոր արգելք: Համալսարանում անսպասելի, շատերի կարծիքով՝ ոչ առանց վերևների ցուցումի իրականացված ստուգումների արդյունքում գիտությունների թեկնածու ռեկտորը (ներկայումս գիտությունների դոկտոր-խմբ.), ազատվեց զբաղեցրած պաշտոնից: Մեր զրուցակիցները պնդում էին, թե ներկայիս ռեկտորը ոչ մի առնչություն չունի ոլորտի հետ. «Ի՞նչ հոգ, թե կապ չունի, մեզանում նման երևույթները ընդունվում են որպես առավելություն»:

Վերադառնալով վերը նշված հիմնադրամների գործունեությանը՝ նշենք, որ մեր զրուցակիցները երբեմն իրենց գնահատականներում ավելի հեռու էին գնում՝ ասելով, թե դրանք ոչ միայն լիարժեքորեն չեն ծառայել իրենց նպատակին, այլև ֆինանսական բուրգեր են հիշեցնում: «Եթե հսկայական գումարների փոշիացման գործընթացը ժամանակին հնարավոր լիներ կանխել, այսօր մեր հանրապետությունը կունենար զարգացման միանգամայն այլ պատկեր»,-նշում էին մարդիկ՝ կոչ անելով գործող իշխանություններին՝ կազմակերպել անկախ աուդիտ, բայց անաչառ ու հանրության համար թափանցիկ աուդիտ, որ յուրաքանչյուր արցախցի տեղյակ լինի դրա ընթացքի ու արդյունքների մասին:

«Մենք պինդ ենք, է, պինդ: Մենակ թե անտեսված, երկրորդված չզգանք, մենակ թե արդարություն լինի, ազնիվ լինեն, հավասար նայեն բոլորին: Մենք հո ուրիշ շատ բան չենք ուզում»,-ասաց տարեց բնակիչներից մեկը, ում խոսքը կարծես յուրատեսակ ամփոփում լիներ մեր ունեցած մի քանի տասնյակ զրույցների...

ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ Արցախից «Փաստի» համար