Կոռուպցիոն սխեմաներում ներգրավվող պաշտոնատար անձինք կորցնելու են հանգիստը. գլխավոր դատախազ

Հայաստանի Հանրապետության Գլխավոր դատախազությունում փոփոխությունների, վերահսկող մեխանիզմների, քաղաքական կամքի, երկրում տեղի ունեցող հանցագործությունների ու ոստիկանության ՊՊԾ գնդի գրավման, զինված խմբերի դատավարությունների և այլ հարցերի շուրջ Tert.am-ը զրուցել է, Իրավաբանական գիտությունների թեկնածու, արդարադատության առաջին դասի խորհրդական, ՀՀ գլխավոր դատախազ Արթուր Դավթյանի հետ:

-  Պարո՛ն Դավթյան, 2018 թվականին, երբ ամբողջությամբ ուժի մեջ մտնի նոր սահմանադրությունը, ի՞նչ է փոխվելու Դատախազությունում, թե՞ Դատախազության գործառույթում ու կառուցվածքում որևէ փոփոխություն չի նախատեսվում:

- «Դատախազության մասին» նոր օրենքն իսկապես փոփոխություններ նախատեսել է, հակառակ դեպքում նոր օրենք ընդունելու իմաստը չէր լինի:  Դրանք հիմնականում պայմանավորված են բարեփոխված Սահմանադրությամբ պետական մարմինների ձևավորման և գործունեության հիմքում ընկած անկախության և գործառութային տարանջատման  սկզբունքների կենսագործման հրամայականով: Նշեմ փոփոխություններից թերևս ամենակարևորները: Նախ՝ սահմանվել է Գլխավոր դատախազի ընտրության այնպիսի մեխանիզմ, որն իշխանության թևերից, քաղաքական կոնյուկտուրայից, նրա գործառույթային անկախության  ավելի բարձր երաշխիքներ է ապահովում: Գլխավոր դատախազին Ազգային ժողովն ընտրում է նրա իրավասու մշտական հանձնաժողովի առաջարկությամբ, իսկ պաշտոնանկ է արվում ԱԺ խմբակցության առաջարկությամբ՝ պատգամավորների ընդհանուր թվի ձայների առնվազն երեք հինգերորդով: Սա հնարավորություն է ստեղծում դատախազին, վայելելով Ազգային ժողովի մեծամասնության վստահությունը, գործել ավելի անկախ, բայց նաև գիտակցել, որ իր կողմից օրենքի ցանկացած խախտման դեպքում Ազգային ժողովի նույնիսկ ամենափոքր խմբակցությունն առնվազն կարող է քննարկման առարկա դարձնել իր պաշտոնանկության հարցը: 

Սահմանվել է ՀՀ գլխավոր դատախազի տեղակալների նշանակման նոր ընթացակարգ՝ նշանակման իրավասությունը վերապահելով Գլխավոր դատախազին, ինչը վերջինիս պատասխանատվության աստիճանն առավել բարձրացնող գործոն է:

Բացի դրանից`ամբողջությամբ վերանայվել է դատախազների նշանակման և ծառայողական առաջխաղացման կարգը: Այն դարձել է ավելի կանխատեսելի: Դատախազ դառնալու հավակնություն ունեցող անձանց և գործող դատախազներին իրավունք է վերապահվում բողոքարկելու իրենց վերաբերյալ կայացված որոշումները: Դատախազների վարքագծի կանոնները բարձրացվել են օրենքի մակարդակի: Այսինքն՝ կարևորվել է դատախազի կողմից ինչպես աշխատանքային հարաբերություններում, այնպես էլ՝ դրանից դուրս, իր կոչմանը հարիր վարքագիծ դրսևորելու անհրաժեշտությունը: Սա, իհարկե, արված փոփոխությունների միայն մի մասն է:  

-Մեկ տարի առաջվա Ձեր խոսքով՝ Հայաստանում անպատժելի մարդիկ չկան և չեն լինի: Պաշտոնական բոլոր մակարդակներում ևս խոսվում է, թե անպատժելի մարդիկ ու չբացահայտվող հանցագործություններ չկան: Ըստ Ձեզ` հասարակության շրջանում վստահության ինչ աստիճան կա այդ հայտարարությունների վերաբերյալ: Խոսում ենք անպատժելի մարդկանց չլինելու մասին, բայց մինչ օրս ամենաբարձր պաշտոնյան, որ ամբաստանյալ է, պաշտպանության փոխնախարար Վահան Շիրխանյանն է: Բարեխի՞ղճ են պաշտոնյաները, խախտումներ չե՞ն անում:Օրինակ` հարևան Վրաստանում պարբերաբար բարձրաստիճան պաշտոնյաներ են դատապարտվում, ըստ որում` վարչապետի մակարդակով, իսկ նախկին նախագահի դեմ ևս մեղադրանք կա:

-Ես հայտարարել եմ ու հիմա էլ պնդում եմ, որ Հայաստանում անպատժելի մարդիկ չեն կարող լինել: Ես վերահաստատում եմ իմ նախկինում արած այն պնդումը, որ կոռուպցիոն սխեմաներում երբևէ ներգրավվող պաշտոնատար անձինք կորցնելու են հանգիստը: Դրա ապացույցն այն է, որ 2017թ. առաջին 9 ամիսներին միայն ՀՀ գլխավոր դատախազության դատախազների դատավարական ղեկավարման ներքո քննվել է կոռուպցիոն բնույթի հանրային առավել մեծ ուշադրության արժանացող հանցագործությունների հատկանիշներով հարուցված 52 քրեական գործ, և քրեական հետապնդում է իրականացվել պաշտոնատար և առևտրային կազմակերպություններում ղեկավար կամ ծառայողական գործառույթներով օժտված 70 անձանց նկատմամբ: Հրապարակված տվյալները հավաստում են, որ անցել են Հայաստանում բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց անձեռնմխելիության մասին պնդումների ժամանակները: Մեր խնդիրը կատարվող աշխատանքի մասին հանրային համակողմանի իրազեկումն է, կոռուպցիայի դեմ պայքարում իրավապահ մարմինների անկեղծ շահագրգռության նկատմամբ հանրային վստահության բարձրացումը: Իմ խորին համոզմամբ` հատկապես հանրային մասնագիտական շրջանակները չպետք է իրենց իսկ կողմից նկատելի արդյունքների, նախաձեռնությունների, իրականացվող բարեփոխումների հանդեպ կանխակալ բացասական կարծիք ձևավորեն՝ նախքան համոզվելը՝ որքանո՞վ են դրանք իրագործվում: Եթե անկախ ամեն  ինչից անդադար անվստահություն պետք է ներշնչվի հասարակությանը, իհարկե, վերջինիս ընկալումները շարունակելու են մնալ ցածր մակարդակի:

Ինչ վերաբերում է հարևան երկրների հետ ձեր արած համեմատությանը, ապա բացարձակապես այն կարծիքին չեմ, որ զուտ համադրելի ցուցանիշներ ապահովելու համար պետք է արհեստական գործընթացներ հարուցել: Չպետք է թույլ տալ, որ որևէ մեկը հետապնդվի առանց իր մեղքը հիմնավորող բավարար ապացույցների: Նման համեմատությունները տեղին չեն, հատկապես, երբ հարևան երկրներից բերվող օրինակներն այդքան էլ միանշանակ չեն: Օրինակ՝ այդ նույն երկրներում մի շարք բարձրաստիճան պաշտոնատար անձանց դեմ հարուցվել են քրեական հետապնդումներ, մի քանիսը դատապարտվել են, բայց վերջիններից ոմանց գործերով Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանը Կոնվենցիայի խախտումներ է արձանագրել: Արդյոք սա՞ պետք է վերցնենք` որպես օրինակելի փորձ:


-Վենդետաներ, կրակոցներ, սպանություններ, այս դեպքերը հաճախակի չե՞ն։ Օրինակ` կա՞ն համեմատականներ, թե նույն բնակչության շնչի հաշվով այլ երկրներում և Հայաստանում ինչ վիճակագրություն կա: Կա՞ն գործեր, որտեղ քննության առարկա դառնալու ընթացքում պարզվել է, որ այդտեղ վենդետայի տարր կա:

-Զանգվածային լրատվության միջոցներով սպանությունների աննախադեպ ծավալով հանրայնացումն առաջին հայացքից կարող է թյուր տպավորություն ստեղծել, որ առանձնապես ծանր հանցագործությունների, այդ թվում՝ վրեժի շարժառիթով կատարվող սպանությունների տեսակարար կշիռը հանցավորության ընդհանուր զանգվածում ավելացել է։ Մինչդեռ դինամիկան ցույց է տալիս, որ այս հանցատեսակի մակարդակը վերջին քսան տարիներին կայուն անկում է ապրում։ Եթե 1995-1998թթ․ գրանցվել է սպանության միջինը 105 դեպք,    2001-2004թթ․՝ 77 դեպք, ապա  2016թ․-ին գրանցվել է սպանության 66 դեպք: Իսկ ահա 2017թ․-ի տասնմեկ ամիսների կտրվածքով ունենք սպանության դեպքերի կտրուկ նվազում. արձանագրվել է սպանության 48 դեպք։ Բնական է, որ նման միտումների պայմաններում նվազել է նաև վրեժի շարժառիթով կատարվող սպանությունների թիվը։ Ընդհանուր առմամբ, Հայաստանի բնակչության շնչին ընկնող սպանությունների թիվը ԱՊՀ և եվրոպական մի շարք երկրների համեմատությամբ բավական ցածր է։ 2013 թվականին ՄԱԿ-ի՝ դիտավորյալ սպանությունների գլոբալ հետազոտության արդյունքներով Հայաստանը դիտավորյալ սպանությունների թվով 219 պետությունների շարքում զբաղեցրել է 56-րդ հորիզոնականը՝ հետևում թողնելով մեր անմիջական հարևաններին, ԱՊՀ գրեթե բոլոր և եվրոպական բազմաթիվ պետությունների։ Նախորդ տարվա տվյալներով սպանությունների առումով 100 հազար բնակչին բաժին է ընկնում 3,4 դեպք: Այս ցուցանիշով Հայաստանն ավելի լավ արդյունքներ ունի, քան Ղազախստանը, որտեղ այդ ցուցանիշը 4.8 է, Ռուսաստանը՝ 7.2, Ուկրաինան՝ 4.2, և այլն:

Նման ցուցանիշները ես պայմանավորում եմ այս հանցագործության դեմ անզիջում, հետևողական պայքարով և համոզված եմ, որ սպանությունների և, մասնավորապես, վրեժի շարժառիթով կատարվող սպանությունների դեմ պայքարի գրավականը հանցագործության համար պատասխանատվության և համաչափ պատժի անխուսափելիության ապահովումն է։      

Ասածս չի նշանակում, թե իրավիճակը համարում եմ լիովին բավարարող: Իհարկե, ունենք առավել արդյունավետ գործելու, կադրային ռեսուրսների կարողությունները կատարելագործելու, մեր աշխատանքը գիտատեխնիկական ժամանակակից հնարավորություններով հագեցնելու և այլ խնդիրներ: Դրանց օպտիմալ լուծումներ գտնելուն են նաև ուղղված մեր ամենօրյա ջանքերը:

-Պարո՛ն Դավթյան, մի քանի անգամ հայտարարել եք, որ դատախազներին ստուգելու համապատասխան մեխանիզմներ ունեք, կան վերադաս դատախազներ, ովքեր ստուգումներ են իրականացնում, և եթե հաղորդումներ էլ չլինեն ինչ-ինչ խախտումների մասին, կարող են վերադասի կողմից հայտնաբերվել: Նման դեպք գրանցվե՞լ է, ովքե՞ր են պատժվել:

-Պետք է հաշվի առնել երկու հանգամանք: Մի կողմից դատախազության համակարգի ներսում հսկողական մեխանիզմները պետք է ուղղված լինեն ոչ միայն թերացած դատախազին պատժելուն, այլ՝ դրան զուգահեռ, նույնիսկ դրանից առաջ, վեր հանված խախտումը վերացնելուն: Սրան զուգահեռ, սակայն, վերահսկողական գործառույթները որևէ կերպ չպետք է սահմանափակեն նախնական քննության նկատմամբ հսկողություն իրականացնող կամ դատարանում մեղադրանքը պաշտպանող դատախազի ինքնուրույնությունն ու անկախությունը:

Դատախազության համակարգի ներսում հսկողությունն իրականացվում է մի քանի մակարդակով: Նախ՝ վեր հանված թերությունների վերացման նպատակով ՀՀ գլխավոր դատախազի հրամանների կատարման նկատմամբ հսկողությունն իրականացնում եմ ինքս, կամ, իմ հանձնարարությամբ, Գլխավոր դատախազի՝ տվյալ ոլորտը համակարգող տեղակալը: Դատախազական աշխատանքի ամենատարբեր դրսևորումների նկատմամբ ամենօրյա հսկողություն են իրականացնում ՀՀ գլխավոր դատախազության՝ վերահսկողական լիազորություններով օժտված համապատասխան կառուցվածքային ստորաբաժանումները: Եվ վերջապես՝ հսկողություն իրականացնում է անմիջապես վերադաս դատախազը: Վերահսկողության այս մեխանիզմների գործադրման արդյունքում միայն 2017 թվականի առաջին կիսամյակի ընթացքում իմ կողմից քննիչների և դատախազների 28  որոշումներ են վերացվել:

Խախտումների վերհանմանը հետևում է դրանք թույլ տված դատախազին, հիմքերի առկայության դեպքերում նաև վերադաս դատախազին  համարժեք պատասխանատվության ենթարկելու հարցը: 2017 թվականի ընթացքում միայն ներքին վերահսկողական մեխանիզմների գործադրման արդյունքում վեր հանված խախտումների փաստով դատախազների նկատմամբ հարուցվել է 7 կարգապահական վարույթ, որոնց արդյունքում 6 դատախազ ենթարկվել է կարգապահական տույժերի:

-Վերահսկող մեխանիզմների, օրենսդրական փոփոխությունների անհրաժեշտությունից զատ  հիմնականում  իրավաբանները, փաստաբանները խոսում են քաղաքական կամքի բացակայության մասին: Համամիտ եք այն ձևակերպման հետ, որ քաղաքական կամքի բացակայություն կա, թե՞ առաջընթացը ժամանակի հարց է:

-Անկեղծ ասած՝ հանցավորության դեմ պայքարի գործում քաղաքական կամքի բացակայության մասին խոսակցություններն ինձ համար անհասկանալի են: Հանցավորության դեմ պայքարի գործառույթ իրականացնող մարմինները պարզապես պետք է կատարեն իրենց աշխատանքը, այսինքն՝ այն գործառույթները, որոնցով օժտված են իրենց իրավասության շրջանակներում:

Քաղաքական կամքի մասին հաճախ խոսվում է կոռուպցիայի դեմ պայքարի համատեքստում: Այս ուղղությամբ վերջին մեկ տարվա ընթացքում շատ լուրջ քայլեր են իրականացվել:  Օրինակ՝ քրեականացվել է ապօրինի հարստացումը, ստեղծվել է կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը, ընդլայնվել է գույքի և եկամուտների հայտարարագրեր ներկայացնող սուբյեկտների շրջանակը, ներդրվել է կոռուպցիոն դրսևորումների մասին ազդարարման և ազդարարների իրավական պաշտպանության համակարգը: Եթե դուք ծանոթ եք այս տարվա ընթացքում կոռուպցիոն բնույթի առանձնապես ծանր, երբեմն՝ սիստեմատիկ հանցագործությունների բացահայտման, քրեական պատասխանատվության ենթարկված անձանց, այդ թվում և առաջին հերթին պաշտոնատար անձանց շրջանակի վերաբերյալ մեր կողմից հրապարակված տվյալներին, ապա դրանք ինքնին տալիս են հարցի պատասխանը՝ ունի­՞ արդյոք դատախազությունը այս չարիքի դեմ պայքարելու կամք և ցանկություն: Եկեք համեմատենք նախորդ և այս տարվա ցուցանիշները. ընդամենը մեկ օրինակ: 2017թ. առաջին կիսամյակում մեղադրական եզրակացությամբ դատարան ուղարկված քրեական գործերով անցնող մեղադրյալների թիվը 2016թ. 1-ին կիսամյակի համեմատ աճել է 91,8-%ով: Այլ խնդիր է՝ ուզո՞ւմ ենք տեսնել այս ամենը, թե ոչ, չնայած, իմ խորին համոզմամբ, կոռուպցիայի դեմ համակարգային պայքարի արդյունավետությունը չի կարելի չափել միայն պաշտոնատար անձանց նկատմամբ քրեական հետապնդման հարուցմամբ: Սա համընդհանուր խնդիր է և համակարգային մոտեցում է պահանջում՝ նաև հասարակության ներգրավվածությամբ:  

-Պարո՛ն Դավթյան, այս պահին նույնատիպ երեք գործ է քննվում դատարաններում՝ Սեֆիլյանն ու մյուսները, Ոստիկանության ՊՊԾ գունդը զավթելու մեջ մեղադրվողների գործերն ու Նորք-Մարաշի զինված խմբի գործը: ՊՊԾ գնդի մասով որոշակի գործողություններ կատարվել են անդառնալի հետևանքներով, Սեֆիլյանն  ու մյուսները, կամ Նորք-Մարաշի խմբի անդամներն իրենց կամքից անկախ պլանավորած հանցագործությունն ավարտին չեն հասցրել: Ի՞նչ է փոխվել ՊՊԾ գնդի դեպքից հետո` նմանատիպ դեպքերը բացառելու համար, և երկրորդ՝ ինչի՞ հետևանքով են կատարվել այդչափ գործողություններ ու չեն կանխվել: Շատ չե՞ն նման դեպքերը Հայաստանում` հաշվի առնելով, որ 2-3 տարում երեք նման խումբ է հայտնաբերվել, ըստ էության:

-Թույլ տվեք չհամաձայնել այն դիտարկմանը, թե նմանատիպ հանցագործությունները չեն կանխվել։ Նախ՝ պարեկապահակային ծառայության գնդի զավթման և պատանդառության մեջ մեղադրվողներին վնասազերծելու գործում իրավապահ մարմինները գործել են համակարգված և արհեստավարժ, ինչի արդյունքում ոչ միայն կանխվեցին այդ հանցագործության կործանարար հետևանքները, այլև հնարավոր եղավ հանցագործությունը խափանել հենց իրենց՝ զինյալների շրջանում նվազագույն կորուստներով: Մասնակիցների քանակով և տևողությամբ նախադեպը չունեցող այս հանցագործության համար բավական կարճ ժամանակահատվածում կատարվեց գործի հանգամանքների լրիվ և բազմակողմանի քննություն, բացահայտեցին գործի բոլոր, այդ թվում՝ ոստիկանության երեք ծառայողների սպանության հանգամանքները, և գործն ուղարկվեց դատարան: Համոզված եմ, որ դատաքննության արդյունքում հետազոտված ապացույցները կտան մեր հասարակությանը հուզող հարցերի պատասխանները և կցրեն  կատարված հանցագործության առնչությամբ որոշ մարդկանց կողմից հասարակության շրջանում միտումնավոր տարածվող ապատեղեկատվությունը։

Ակնհայտ է նաև, որ ինչպես Սեֆիլյանն  ու մյուսները, այնպես էլ՝ Նորք-Մարաշի խմբի անդամները պլանավորած հանցագործություններն իրենց համար ցանկալի ավարտին չեն հասցրել: Նման երևույթների և դրանց մասնակիցների նկատմամբ հասարակական լայն վերաբերմունքը ցույց տվեց, որ ճնշող մեծամասնության համար նման հանցանքներն անընդունելի են։