Զրույց՝ մեր ազգային ինքնության ձևավորման ու հարակից հարցերի շուրջ

Մեր հյուրն է Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն Պավել Ավետիսյանը

–  Պարոն Ավետիսյան, ազգայնական տրամադրություններով պատմության հարցերին մոտենալն ինչո՞ւ է այդքան արդիական մեր ժամանակներում:

–  Դա արդեն մշակութաբանական խնդիր է: Առկա է ինքնության ճգնաժամ: Բանն այն է, որ խորհրդային ժամանակներում ունեինք մեզ պարտադրված մեր ինքնությունը: Պետք է ընդունեինք նաև, որ, ասենք, Ուրարտուի մշակութային ժառանգորդներն էին և՛ հարևան վրացիները, և՛ ադրբեջանցիները: Եվ այս ամենը պետք է մտցնեինք մեր ինքնության գիտակցության մեջ: Այսինքն՝ խորհրդային մեծ երկրի քաղաքացի ենք: Նաև գիտակցեինք, որ ողբալի պատմություն ունեցող հայ ենք, որին փրկեց մեծ եղբայրը:
Այդ ինքնության՝ պարտադրող գաղափարախոսությունը փլվեց, քանի որ փլվեց նաև այն պարտադրող աշխարհը: Այժմ պետք է նոր աշխարհ ձևավորենք՝ հայի աշխարհը:
Բայց այժմ էլ մեկ այլ բան է ի հայտ գալիս՝ կա գլոբալիզացիա: Եվ նույն գլոբալիզացիայի նկատմամբ հակազդեցությունն էլ կա. երբ չես ցանկանում ձուլվել, ուզում ես պահել քո դեմքը: Որովհետև փոքր ես և այլն, և այլն:

Ու դրա համար ի՞նչ պետք է լինի. իմ քարը պետք է դառնա սրբազան, իմ պատմությունը պետք է դառնա սրբազան: Եվ՝ ինչքան հին, այնքան՝ սրբազան: 
 Եվ այս ամենը ես արդեն դարձնում եմ ֆետիշ ու մտցնում եմ իմ հանրության մեջ: Նույն սկզբունքով, ինչպես, ասենք՝ կրոնն ավելի պահպանողական է: Մի խումբն էլ ասում է՝ քրիստոնեությունը խայտառակ բան էր. մենք փառապանծ պատմություն ունեինք, քրիստոնեությունը եկավ, ջարդեց մեր ողնաշարը, ու դարձանք խեղճ: 
Բայց թե այդ փառապանծությունը ո՞րն է, նա չգիտի: Բայց այդպե՛ս է ասում կամ հորինում է:

–  Իսկ քրիստոնեությունն ի՞նչ դեր խաղաց մեր ազգային դիմագծի ձևավորման հարցում:

–  Մեր ազգային ողջ մշակույթը քրիստոնեության հետևանք է՝ լինի ճարտարապետություն, թե գիր ու գրականություն: Այսինքն՝ հայոց ազգային քաղաքակրթությունը, եթե կարելի է այդպես անվանել, ձևավորվել է այդ ժամանակ: 
Ի վերջո, ազգային դիմագծով քաղաքակրթություն մենք ունեցանք՝ սկսած այն պահից, երբ գիր ունեցանք, երբ ունեցանք ճարտարապետություն և ունեցանք վերջիններիս հետ կապված արդեն ամեն ինչ: Իսկ մինչ այդ ինչ ունեինք, բնականաբար, էլի հայկական էր, բայց չուներ ազգային շեշտված դիմագիծ:
…Եվ այսօր գալիս են մարգարեներ, որոնք հրամցնում են մեզ մեր կորսված այդ պատմությունը: Մենք՝ գիտնականներս, չգիտենք այդ պատմությունը, բայց ինքը գիտի: Թե որտեղի՞ց գիտի, արդեն Աստված գիտի: Ասենք՝ մի բան են գտնում, ասում են ոչ թե լատիներեն է գրված, այլ ասում են՝ «նախամաշտոցյան գրեր» են: Բայց նախամաշտոցյան գրերը, ինչպես ողջ աշխարհն է համարում, արամերենն է, լատիներենն է, հունարենն է, որը և արձանագրվել է Հայաստանում: Բայց նրանք հունարեն չեն համարում, այլ ասում են նախամաշտոցյան: Ընդ որում՝ նման բան ասողները ո՛չ այն լեզուն գիտեն կարդալ, ո՛չ այն լեզուն, ո՛չ այն լեզուն: Բայց դոկտոր են դառնում:

–  Լա՛վ, իսկ 1915–ի ցեղասպանությունը դեր ունի՞ այս հարցում:

–  Միանշանակ: Համոզված եղեք, որ ինքնության առումով մինչև 1915–ը հայությունն այլ հանրություն էր: Դրանից հետո ձևավորվել է բոլորովին նոր ազգ: Եվ ձևավորվել է այդ ցավը մեջը:
Ես ինքս մշեցու թոռ եմ՝ փրթած ընտանիքի ծիլ: Մի հոգին է մնացել: Մինչև հիմա տուն չունեմ: Ինստիտուտի տնօրեն եմ տասը տարի: Իմ եղբայրներն էլ չունեն: Որովհետև իմ հայրը որոշել է, որ իր հոր նման պետք է ապրի: Իսկ հայրն ասել է՝ պետք է հետ գնամ:
Այսինքն՝ հայրենիքի ընկալման առումով իմ մեջ երկատված վիճակ է: Իմ մեջ ձևավորվել է այսպիսի բան. սա՛ չէ իմ հայրենիքը, այն այնտե՛ղ է: Իսկ այն ես կորցրել եմ:

–  Ո՞նց հաղթահարենք այս վիճակը:

–  Այս վիճակը ժողովուրդը հաղթահարել է: Երբ այս ժողովուրդը պետություն էր ստեղծում, երբ իր մշակույթն էր ստեղծում, երբ 18 տարեկան երեխան անցյալ տարվա ապրիլին երկիր էր պահում՝ այս սովի մեջ ապրելով, այդ ժողովրդին հաղթել չի լինի: 
Այդ 300 երեխան, որից 100–ին էլ թողեցին այնտեղ, իմ մեջ աշխարհ է փոխել: Եվ ես ասում եմ՝ այդ երեխաների բացարձակ մեծամասնությունը վատ ապահովված, շատ վատ պայմաններում ապրող ընտանիքի երեխաներ են, որոնք, թվում է, աշխարհից պետք է խռով լինեին, բայց գնացին ու հայրենիքի համար մատաղ եղան: 
Այսինքն՝ հայի այն տեսակը, որ ձևավորվում է այստեղ և ունի ինքնության իր պատկերացումները, որը խիստ տարբերվում է յաշիկ–մաշիկ քշող անասունների պատկերացումներից, եթե կա այստեղ, իսկ ես համոզված եմ, որ կա, ու հազարներ են նրանք և նրանցից ամեն մեկը մի տան լույս է ու մի տան ճրագ, վաղը մեծ արև են դառնալու այս հողի վրա: Ես դրանում համոզված եմ:

–  Իսկ գիտությամբ զբաղվող մարդի՞կ, որ համառորեն մեր ինքնության ձևավորման փորձերն են անում…

–  Ա՛յ, այդ մարդիկ պրոբլեմներ ունեն: Նրանց մեծ մասը կենսաբաններ են, ֆիզիկոսներ են, մաթեմատիկոսներ են: Բայց չգիտես թե ինչու իրենք իրենց ոլորտներում ոչինչ չեն անում, ու զբաղվում են այլ գործով: Երևի մտածում են, թե պատմությունն ու լեզվաբանությունը հեշտ են: Բայց բնավ էլ հեշտ չեն:

Գոհար Սարդարյան

«Փաստ»