Մեր ազգային ինքնության անձնագիրը` երկրի զբոսաշրջության ծրագրերի մեջ. կա՞, թե չկա

SOCIETY 4 July, 2017 13:10

Past.am-ի հյուրն է Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն Պավել Ավետիսյանը

– Պարոն Ավետիսյան, մենք հնագիտական բացահայտումներ ունե՞նք, որոնք սրբագրում են մեր իմացածը:

– Գիտական առումով հնագիտական պեղումների առաջին խնդիրը մեր պատմության և մշակույթի աղբյուրագիտական բազան լրացնելն է: Այսինքն` պեղելով արտառոց բան կգտնես, թե չես գտնի, բոլոր դեպքերում անցյալի ինչ–որ մի դրվագ վերակազմելու հնարավորություն ես ունենում: Իսկ անցյալի համայնապատկերը մենք կարողանում ենք ունենալ դրվագների միջոցով: Այնպես որ, չկա պեղում, որը խնդիր չլուծի:

Բայց կան նաև արդյունքներ, որոնք ավելի լայն արձագանք են գտնում, դրանց վերաբերյալ հանրային և գիտական ուշադրությունն ավելի մեծ է լինում:

Երկու–երեք տարի առաջ մենք Նոր Գեղիում արձանագրեցինք Քարե դարի ժամանակների հետ կապված նոր տվյալներ, որոնք ի զորու են փոխելու կամ նոր տվյալներով հարստացնելու Եվրասիան` նախամարդու կողմից բնակեցվելու վերաբերյալ մարդկության նախկին պատկերացումների մեջ:

Լուսառատի ճանապարհին` Հրազդանի կիրճում բազալտե լավայի հոսքերը եկած ու կանգնած են կիրճի բերանին: Տրակտորը փորել էր դրանք, ու բացվել էր հրաբխային մոխրի վառված շերտ: Մոխրի մեջ գտնվեցին գործիքներ:

Ամերիկյան մեր կոլեգաների հետ սկսեցինք ուսումնասիրությունները: Նախ ժամանակագրեցինք. Պարզվեց, որ գործ ունենք 325–335 հազար տարի վաղեմություն ունեցող իրողության հետ: Գտնվեցին երկու տեսակի գործիքներ: Կան գործիքներ, որոնք երկերեսանի մշակմամբ են: Դրանք բնորոշ են ստորին պալեոլիտին: Նաև` գործիքներ, որոնք ջարդում են շեղբերի վրա ու դարձնում քերիչներ:

Համարվում էր, որ գործիքների ստեղծման այս մշակույթը ձևավորվել է Աֆրիկայում և այստեղից էլ տարածվել աշխարհով մեկ: Եվ եվրասիական տարածքներից եթե նման գործիք էր գտնվում, համարվում էր, որ նախամարդու այդ տեսակները Աֆրիկայից են եկել այստեղ: Հետևաբարև` բնակեցրել Եվրոպան:

Սա նաև ստորին պալեոլիթից միջին պալեոլիթ անցման փուլն էր բնորոշում`այս գործիքներն ավարտեցին իրենց կյանքը կամ որ նույնն է` պատմական ասպարեզից հեռացան նրանք, ովքեր այդ գործիքներն էին պատրաստում, և ձևավորվեց մի նոր աշխարհ` նոր մարդկանցով, որոնք արդեն սկսեցին մյուս գործիքն օգտագործել:

Եվ սա միջազգային գիտության մեջ բացարձակ տիրապետող տեսակետ էր:

Փաստորեն մենք Նոր Գեղիի հուշարձանում տեսանք այս երկու գործիքներն իրար հետ: Եվ պատկերացրեցինք, թե ինչպես են հին գործիքը փոփոխելով, ստացել նոր գործիք: Ասել է թե` մարդու մի նոր տեսակ չի եկել մեկ այլ տեղից: Վաղ բանական մարդը ձևավորվել է նաև հենց Եվրասիայում, այնպես չէ, որ պարտադիր եկել է Աֆրիկայից:

Այն էլ ասեմ, որ մեր հայտնաբերած գործիքների տարեթվերն ավելի վաղ ժամանակների են հասնում, քան Աֆրիկայից Եվրասիա մտնող մյուս հուշարձաններինը: Մի բան, որը կրկին խոսում է մեր թեզի օգտին:

Սա սենսացիա էր գիտական աշխարհում: Նյութերը տպվեցին «Science» ամսագրում, որն իր հղման գործակցով գիտական աշխարհի առաջնային հանդեսներից է:

Իսկ Արենիից մենք գտանք Երկիր մոլորակի վրա առայժմ հայտնագործված առաջին գինու արտադրության համալիրը: Այսինքն` Հայաստանը գինու արտադրության առաջին վայրն է աշխարհում:

– Հիմա մեր կառավարությունն ամեն ինչ կապիտալիզացնելու խնդիր է դնում: Այդ առումով ինչպե՞ս ենք կարողանում վարվել այս նյութերի հետ:

– Այո, այս հայտնագործությունները ոչ միայն գիտական խնդիրներ են լուծում, այլև հոյակապ բրենդ են այսօրվա հայ հասարակության, հատկապես` հայ գինեգործի համար: Իսկ դրանք դեռևս լավ չեն օգտագործվում:

Մեր երկիրը մշակում է զբոսաշրջության ռազմավարություն: Իսկ երբ վարչապետն այցելել էր ակադեմիա, ես խոսեցի այդ առթիվ մեր մոտեցումների մասին: Ըստ իս, Հայաստանում զբոսաշրջությունն առավելապես կարող է ծավալվել մշակութային ուղղություններով:

Ես առաջարկել եմ կառավարության ղեկավարին և ասել եմ, որ Հնագիտության ու ազգագրության մեր ինստիտուտը մասնագիտորեն կարող է աշխատել այդ ուղղությամբ: Մենք կարող ենք մեր եղածը, որպես մշակութային լանդշաֆտ, ցույց տալ աշխարհին: Եվ` ամեն ինչ ներառած: Այսինքն` հազարամյակների պատմությունը մեկտեղել ու այդ ամենը ցույց տանք զբոսաշրջիկին:Եվ ամենակարևորը`այնպես անել, որ դա հետաքրքրի մարդուն և այդ մարդը նաև գիտելիք ստանալով հեռանա մեր երկրից:

Իսկ դրա համար հենց մե՛զ հետ պետք է աշխատի կառավարությունը:

– Իսկ, ի՞նչ է, ձեզ հետ չի՞ աշխատում, եթե այդպես եք ասում:

– Հենց ամենաարտառոցն էլ դա է, որ մենք այդ ծրագրերում չկանք: Եվ ես չեմ հասկանում, թե այդ մասնագետն ո՞վ է, որ այդ գործն անում է: Մի քանի անգամ այս հարցը բարձրացրել եմ և ստացել եմ խուսափողական պատասխաններ:

Հնարավոր է, որ ինչ–որ գումարներ են տրվում ծրագրեր կազմելու համար, ու կրկին մասնագետներին հեռու են պահում գործից:

Բայց մինչև ե՞րբ այսպես: Չէ՞ որ սա ուղղակի հարված է այս երկրին: Ե՛ս կարող եմ պատմել, թե ավելի հետաքրքիր տեղ էլ ո՞ւր կարող է գնալ զբոսաշրջիկը, քան մինչև հիմա գնացել է: Իհարկե, այն գիտեցածն էլ ես եմ տվել: Բայց հիմա ավելին գիտեմ ու ավելի հետաքրքիր բաներ կարող եմ ասել: Ե՛ս եմ տեղյակ մեր երկրի պոտենցիալից:

Գոհար Սարդարյան