Հին աշխարհը վերականգնելու առաջին գիտությունը

INTERVIEW 15 June, 2017 14:05

Past.am-ի հյուրն է հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն Պավել Ավետիսյանը:

– Պարոն Ավետիսյան, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ինչքա՞ն հնավայրեր կան, և դրանց ո՞ր մասն է հետազոտված:

– ՀՀ տարածքում 24–25 հազար պատմամշակութային հուշարձաններ են արձանագրված: Դրանց մոտ 30%–ը հնագիտական հուշարձաններ են: Նշանակում է, որ հնագիտորեն պետք է ուսումնասիրվեն:

Բացի այդ, Հայաստանում հսկայական քանակությամբ հուշարձաններ կան, որոնք դեռ պետք է հայտնաբերվեն հնագետների կողմից: Օրինակ` վերջին 3–4 տարիների ընթացքում ֆրանսիացիների հետ միասին մենք գտել ենք մեծ քանակությամբ հուշարձաններ: Նախկինում մեր մտքով իսկ չէր անցնի, որ դրանք հուշարձաններ կլինեն: Կարծում էինք որսորդական դարաններ են` մինչև մեկ կիլոմետր երկարությամբ պատերով: Այդ պատերը ես տեսել եմ դեռ երեխա ժամանակներից, հետագայում էլ մտածել եմ, թե արտերն իրարից բաժանելու համար են կառուցված:

Ո՞վ կմտածեր, որ վաղը, երբ արդեն դրոնններ կունենանք ու վերևից կնկարենք, այլ բան կպարզենք: Արդեն կիմանանք, որ դրանք միանում են իրար և հետաքրքիր կոնֆիգուրացիաներ են ստեղծում: Նման բաներ կան ու տարածված են Սիրիայում, Հորդանանում, Պաղեստինում, որոնք վաղուց ուսումնասիրվում են և համարվում են շատ կարևոր հուշարձաններ: Իսկ մենք միայն Արագածի փեշերին արդեն ունենք արձանագրված 82 նման հուշարձան:

Վերջիններիս շուրջ առկա են նաև բնակատեղիներ, որոնք անվանվում են անվաձև բնակատեղիներ: Որովհետև կլոր պատերով պարփակված տարածքներ են: Պատերն էլ շարված են ճաղերի նման: Նմանվում են մեդուզաների, կամ կոչվում են բջիջներ: Այս կառույցների մասին երկար ժամանակ մտածել ենք, որ աղալներ են. եզդին է թողել, կամ քուրդն է թողել, կամ ինչ–որ անասնապահ է թողել: Իսկ հիմա արդեն հասկանում ենք, որ հնագիտական հուշարձաններ են: Եվ շատ կարևոր հուշարձաններ են: Եվ գործնականում այս երեք–չորս տարիներին է, որ սկսել ենք դրանք հաշվառել որպես հուշարձաններ:

Ասելս այն է, որ անվերջ շարունակական խնդիրներ կան անգամ հուշարձանների բացահայտման գործում:

– Իսկ տեխնիկապես հագեցա՞ծ են մեր արշավախմբերը: Եվ, ընդհանրապես, նոր սարքավորումներ մտե՞լ են Հայաստան:

– Դաշտային հետազոտական աշխատանքների համար ինչ–որ հատուկ սարքավորումներ շատ քիչ են լինում: Միայն ասենք, առանց փորելու` գեոմագնիսական մեթոդներով, կարելի է ստուգել, թե հողի շերտերի տակ ի՞նչ կա, որպեսզի ուղղորդվես աշխատանքի ընթացքում: Նման բան կա, իհարկե: Սակայն ընդհանուր առմամբ հնագիտությունը եղել է, կա և մնալու է շատ խնամքով, ձեռքով հողը հեռացնելու միջոցով աշխարհը ճանաչելու գիտություն:

Իսկ փաստագրման համար արդեն կան լազերային միջոցներ, դրոնային համակարգ, որպեսզի ամենը քարտեզագրվի ու ողջ իրավիճակը` ամեն դետալ իր տեղում, երևա: Եվ ասեմ, որ այս միջոցներն առանձնապես արտառոց բաներ չեն:

Այլ բան է արդեն հայտնաբերված նյութերի ուսումնասիրությունը, որի համար անհրաժեշտ է, որ լինեն բոլորովին այլ պայմաններ, քան, ասենք, այն, ինչ մենք ներկայում ունենք: Օրինակ, հնագիտության մեր ինստիտուտում ընդամենը կաբինետներ չպետք է լինեն աշխատակիցների համար, պետք է լինեն լաբորատորիաներ: Նաև պետք է լինեն ընդարձակ սենյակներ` ընդարձակ սեղաններով, որպեսզի նյութը հնագիտորեն նկարագրվի: Կամ վերականգնվի ռեստավրատորի կողմից:

Իսկ մենք, տեսեք` չունենք նախ և առաջ շենքային պայմաններ: Մինչդեռ իզոտոպային անալիզից առաջ նյութը պետք է անցնի մշակման և ուսումնասիրման երկար փուլ:

– Տվյալ հանգամանքն ինչպե՞ս է անդրադառնում ձեր աշխատանքների արդյունավետության վրա:

– Քանի որ չկան համապատասխան աշխատանքային պայմաններ, ապա նաև նյութերի այն անալիզները, որ կարող էինք անել այստեղ` մեր երկրում, ստիպված ենք դրանք ևս կրկին ուղարկել արտասահման: Իսկ դա նշանակում է, որ արդեն մեր գիտական ինֆորմացիայի կուտակումը և վերջինիս հանրայնացումն ուշանում է: Եթե ես դա կանեի մեկ տարում, ապա նույնը կանեմ երեք տարում:

– Այսօրվա հնագիտությունն ինչպիսի՞ հնարավորություններ ունի հին աշխարհի կյանքը, կենցաղը վերակագնելու առումով:

– Եթե մենք ունենանք մեր կենսամիջավայրի իզոտոպային անալիզների արդյունքները, ապա առանձին մարդու կամ կենդանու մնացորդների իզոտոպային անալիզներով արդեն կարող ենք ասել, օրինակ, թե տվյալ կենդանին որտեղ է կերակրվել` Արաքսի՞ ափին, Քռի՞ ափին կամ Սևանի՞ մոտ, կամ` ի՞նչ բլուրի վրա և այլ մանրամասներ: Եվ ես կարող եմ անգամ ասել, թե տվյալ մարդը մինչև տասը տարեկան հասակը որտեղ էր ապրում, տասից մինչև մեկ այլ տարիք` որտեղ: Անգամ կարող ենք որոշել, թե որտեղից են հարս բերել: Հաճախ ենք պարզել, որ կանայք տարբեր տեղերի սնունդ են կերել, իսկ տղամարդիկ` միևնույն տեղի:

Այնպես որ հին աշխարհը վերականգնելու գիտությունը հենց սա է, այ՛ս ճանապարհով կարելի է այն վերականգնել:

Գոհար Սարդարյան