Կրթական համակարգի քաղաքականացման մռայլ «ստվերը». «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանում կրթական համակարգը մշտապես եղել է քաղաքական ազդեցությունների գոտի: Սակայն 2018 թվականից հետո, երբ նոր իշխանությունը հանրային լայն սպասումների ֆոնին խոստացավ ապաքաղաքականացնել պետական ինստիտուտները, վերացնել նախկինում արմատավորված վարչական ճնշումները և կրթական հաստատությունները դուրս բերել կուսակցական վերահսկողության տրամաբանությունից, կրթության ոլորտի նկատմամբ հասարակության պահանջը դարձավ առավել բարձր։

Եթե նախկինում քաղաքականացումը հաճախ ընկալվում էր որպես համակարգային վատ ավանդույթի շարունակություն, ապա իշխանափոխությունից հետո այն սկսեց գնահատվել նաև խոստումների ու իրականության հակադրության տեսանկյունից։ Նիկոլ Փաշինյանի պաշտոնավարման ընթացքում կրթական համակարգի քաղաքականացումը ոչ միայն չմեղմվեց, այլև ավելի խորացավ։

Բուհերի կառավարման հարցը այս քննարկման առանցքային շերտերից է։ Երբ խոշոր պետական բուհերի հոգաբարձուների խորհուրդների ղեկավար կազմերում կամ ռեկտորական պաշտոններում հայտնվում են գործող իշխանության ներկայացուցիչներ, պատգամավորներ կամ իշխանական շրջանակներին մոտ կանգնած մարդիկ, նույնիսկ եթե նրանց նշանակումը ձևականորեն համապատասխանում է օրենքին, առաջանում է վստահության խորքային խնդիր։ Բուհական ինքնավարությունը չափվում է ոչ միայն իրավական ձևակերպումներով, այլև քաղաքական միջավայրի ընկալմամբ. եթե համալսարանի ներսում դասախոսը, գիտնականը կամ ուսանողը համոզված չէ, որ որոշումները կայացվում են ակադեմիական արժանիքների, գիտակրթական ռազմավարության և համայնքի ներքին քննարկումների հիման վրա, այլ ենթադրում է, որ վճռորոշ խոսքը պատկանում է գործադիր իշխանության քաղաքական տրամաբանությանը, ապա անգամ ամենաօրինական ընթացակարգը կորցնում է իր լեգիտիմության մի մասը։

Դպրոցների կառավարման խորհուրդների և տնօրենների ընտրության հարցում ևս նույն տրամաբանությունն է գործում։ Տեսականորեն դպրոցը պետք է լինի համայնքային, մանկավարժական և մասնագիտական կառավարման համադրման վայր, որտեղ տնօրենը ընտրվում է ոչ թե իշխանությանը մոտ լինելու, այլ կառավարչական կարողության, կրթական տեսլականի, մանկավարժական հեղինակության և համայնքի վստահության հիման վրա։ Սակայն Հայաստանի իրականության մեջ դպրոցի տնօրենը երկար տարիներ եղել է ոչ միայն կրթական հաստատության ղեկավար, այլև տեղական ազդեցության կարևոր դերակատար։ Նա կապ ունի ուսուցիչների, ծնողների, աշակերտների ընտանիքների, համայնքային իշխանության, մարզպետարանի և նախարարության հետ։ Այդ դիրքը նրան դարձնում է քաղաքականապես կարևոր անձ հատկապես մարզերում ու փոքր համայնքներում, որտեղ դպրոցի դերը հաճախ գերազանցում է զուտ կրթական նշանակությունը։

Եթե տնօրենների ընտրության գործընթացում մարզային կամ կենտրոնական իշխանությունը թեկուզ անուղղակի կերպով նախապատվություն է տալիս առնվազն քաղաքականապես լոյալ թեկնածուներին, ապա դպրոցը կրկին հայտնվում է վարչական կախվածության ցանցում։

Ընդ որում, քաղաքականացման ամենավտանգավոր հետևանքներից մեկն այն է, որ այն ոչ միշտ է պահանջում ուղիղ հրահանգ. բավական է, որ համակարգի մասնակիցները համոզված լինեն, որ իրենց կարիերան, պայմանագիրը, աշխատավայրը կամ պաշտոնական առաջընթացը կախված են ոչ թե մասնագիտական աշխատանքի որակից, այլ քաղաքական սպասելիքներին չհակասելուց։

Վարչական ռեսուրսի կիրառման և ընտրական գործընթացների հետ կրթական հաստատությունների կապը Հայաստանի քաղաքական պատմության ամենախոցելի էջերից է։ Երբ կրթական հաստատությունների տնօրեններ կամ աշխատակիցներ նախընտրական շրջանում հայտնվում են իշխանական հավաքների կազմակերպչական դաշտում, երբ ուսուցիչների կամ վարչական աշխատողների մասնակցությունը հանրահավաքներին թեկուզ ներկայացվում է որպես «կամավոր», սակայն տեղի է ունենում պաշտոնական ենթակայության կամ աշխատանքային կախվածության պայմաններում, առաջանում է պարտադրանքի ստվեր։ Այդ ստվերը հատկապես վտանգավոր է, որովհետև իրավականորեն դժվար ապացուցելի է. կարող են չլինել գրավոր հրահանգներ, չլինել բացահայտ սպառնալիքներ, բայց գոյություն ունենալ կառավարման մշակույթ, որտեղ աշխատողը հասկանում է, որ «ճիշտ պահվածքը» նկատվում է, իսկ «սխալ պահվածքը» կարող է հետագայում խնդիրներ ստեղծել։ Ժողովրդավարական պետության համար կրթական համակարգի ապաքաղաքականացումը հենց այդ անտեսանելի պարտադրանքի վերացումն է, ոչ միայն բացահայտ հրահանգների բացակայությունը։

Ուսումնական ծրագրերի և դասագրքերի շուրջ վեճերը կրթության քաղաքականացման ամենախորը շերտերից են, քանի որ այստեղ խոսքը ոչ թե պաշտոնների կամ ընտրական գործընթացների, այլ պատմական հիշողության, ազգային ինքնության, քաղաքացիական աշխարհայացքի և ապագա սերնդի մտածողության ձևավորման մասին է։ Հանրակրթական նոր չափորոշիչների, հատկապես «Հայոց պատմություն» առարկայի անվանափոխության և բովանդակային վերանայումների շուրջ ծավալված բանավեճը ցույց տվեց, որ Հայաստանի հասարակության մեջ կրթական բովանդակությունը ընկալվում է որպես ազգային անվտանգության և ինքնության հարց։ Իշխանության և, այսպես կոչված, «բարեփոխումների» կողմնակիցների փաստարկն այն է, որ կրթությունը պետք է ազատել հռետորական հայրենասիրությունից, չափազանցված պաթոսից, փակ ազգային ինքնապատկերից և դարձնել ավելի վերլուծական, քաղաքացիական, քննադատական մտածողության վրա հիմնված։ Այդ մոտեցումը ինքնին կարող է արդիական և անհրաժեշտ լինել, եթե իրականացվում է բարձր մասնագիտական որակով, հանրային բաց քննարկմամբ և տարբեր դպրոցների պատմաբանների, մանկավարժների, հոգեբանների ու հասարակագետների ներգրավմամբ։ Սակայն քննադատների մտահոգությունն այն է, որ պատմության դասավանդման վերափոխումը կարող է ոչ թե գիտական արդիականացման, այլ օրվա քաղաքական օրակարգին հարմարվելու գործիք դառնալ։

«Ակադեմիական քաղաք» նախագիծը և բուհերի ու գիտահետազոտական ինստիտուտների խոշորացման գաղափարը ևս հայտնվել են կրթության քաղաքականացման վերաբերյալ կասկածների կենտրոնում։ Իշխանությունը նախագիծը ներկայացնում է որպես բարձրագույն կրթության և գիտության ենթակառուցվածքային ու բովանդակային վերափոխման մեծ ծրագիր, որի նպատակն է ստեղծել ժամանակակից համալսարանական միջավայր, համախմբել ռեսուրսները, նվազեցնել բուհերի մասնատվածությունը, խթանել գիտության և կրթության կապը, ապահովել նոր լաբորատորիաներ, հանրակացարաններ, միջազգային չափորոշիչներին համապատասխան տարածքներ և արդյունավետ կառավարում։ Եթե նման ծրագիրը իրականացվի մասնագիտական լայն համաձայնությամբ, ֆինանսական իրատեսական հաշվարկներով, ակադեմիական համայնքի մասնակցությամբ և գիտակրթական ռազմավարության հստակ տեսլականով, այն կարող է դառնալ Հայաստանի կրթական համակարգի պատմական արդիականացման հնարավորություն։ Սակայն քննադատները հարց են բարձրացնում՝ նախագիծը միայն կրթական և գիտական նպատակներ ունի՞, թե՞ նաև քաղաքական։ Բուհերի՝ Երևանից տեղափոխման, մայրաքաղաքի կենտրոնից ուսանողական զանգվածի հեռացման և համալսարանական ավանդական միջավայրերի վերաձևման գաղափարը հասարակության մի մասի կողմից ընկալվում է որպես ուսանողական ակտիվության տարածական թուլացում։ Հայաստանի քաղաքական պատմության մեջ ուսանողությունը միշտ եղել է բողոքի, ինքնակազմակերպման և հանրային ճնշման կարևոր գործոն. համալսարանները՝ հատկապես Երևանի կենտրոնում գտնվողները, ոչ միայն կրթական շենքեր են, այլ նաև քաղաքացիական էներգիայի կենտրոններ։ Երբ այդ կենտրոնները տեղափոխվում են մեկ համախմբված տարածք, իշխանությունը կարող է պնդել, որ խոսքը ժամանակակից կամպուսի ստեղծման մասին է, բայց ընդդիմախոսները կարող են տեսնել նաև քաղաքական վերահսկելիության մեծացման հնարավորություն։

«Ակադեմիական քաղաքը» կարող է լինել և՛ առաջընթացի, և՛ քաղաքական կենտրոնացման նախագիծ. տարբերությունը կախված է դրա կառավարման ձևից։ Եթե իշխանությունը չի կարողանում համոզել, որ նախագիծը ոչ թե համալսարանական միջավայրը ապաքաղաքականացնելու անվան տակ քաղաքականապես վերահսկելու միջոց է, այլ իրական կրթական հեղափոխություն, ապա այն բախվելու է վստահության պակասի, նույնիսկ եթե առանձին բաղադրիչներ ունենան ռացիոնալ հիմք։

Ընդդիմադիր հայացքներով դասախոսների և ուսուցիչների նկատմամբ ճնշումների վերաբերյալ խոսակցությունները կրթական համակարգի քաղաքականացման ամենացավոտ դրսևորումներից են, որովհետև դրանք առնչվում են մարդու անձնական արժանապատվությանը, խոսքի ազատությանը և մասնագիտական անկախությանը։ Ժողովրդավարական կրթական միջավայրում դասախոսն ու ուսուցիչը իրավունք ունեն ունենալ քաղաքական դիրքորոշում, քննադատել իշխանությանը, մասնակցել խաղաղ հավաքներին, ստորագրել հայտարարություններ, արտահայտել քաղաքացիական անհամաձայնություն, քանի դեռ այդ գործունեությունը չի խախտում ուսումնական գործընթացի չեզոքությունը, չի վերածվում աշակերտների կամ ուսանողների վրա կուսակցական ազդեցության և չի վնասում մասնագիտական պարտականությունների կատարմանը։

Եթե կառավարության քաղաքականությունը հրապարակայնորեն քննադատած դասախոսը կամ ուսուցիչը հետո կանգնում է պայմանագրի չերկարաձգման, հաստիքի կրճատման, դասաժամերի նվազեցման, ներքին կարգապահական ճնշումների կամ վարչական վերաբերմունքի փոփոխության առաջ, անգամ եթե պաշտոնական փաստաթղթերում նշված են այլ պատճառներ, համակարգում առաջանում է վախի մթնոլորտ։ Այդ վախը պարտադիր չէ, որ ընդգրկի բոլորին: Բավական է մի քանի խորհրդանշական դեպք, որպեսզի մյուսները սկսեն ինքնագրաքննություն կիրառել։ Ուսուցիչը, որ վախենում է արտահայտվել, չի կարող լիարժեք սովորեցնել ազատ մտածողություն։ Դասախոսը, որ ենթադրում է, թե իր քաղաքացիական խոսքը կարող է վնասել ակադեմիական կարիերային, չի կարող ստեղծել համալսարանական ազատության մթնոլորտ։ Կրթական համակարգում քաղաքական ճնշումը միշտ ավելի մեծ է, քան կոնկրետ տուժածների թիվը, որովհետև այն ազդում է ամբողջ համայնքի հոգեբանության վրա։

Օրենսդրական փոփոխություններով վերահսկողության կենտրոնացման հարցը կրթական համակարգի քաղաքականացման ավելի կառուցվածքային մակարդակն է։ Բուհական ինքնավարությունը ժողովրդավարական պետության համար ոչ թե վարչական արտոնություն է, այլ գիտության և մտքի ազատության երաշխիք։ Համալսարանը պետք է ունենա պետությունից ֆինանսական աջակցություն ստանալու իրավունք, բայց չդառնա գործադիր իշխանության ստորաբաժանում։ Ռեկտորի ընտրությունը, հոգաբարձուների խորհրդի կազմը, ժամանակավոր պաշտոնակատարների նշանակումը, գիտխորհուրդների լիազորությունները, բյուջետային վերահսկողությունը և ակադեմիական ծրագրերի հաստատումը այն ոլորտներն են, որտեղ պետության պատասխանատվությունը և համալսարանի ինքնավարությունը պետք է հավասարակշռվեն։

Եթե կառավարությունը փորձում է մեծացնել իր դերակատարումը բուհերի կառավարման խորհուրդներում, նշանակել ժամանակավոր ղեկավարներ կամ օրենսդրորեն ուժեղացնել գործադիր վերահսկողությունը՝ հիմնավորելով դա հակակոռուպցիոն պայքարով, արդյունավետությամբ կամ համակարգի բարեփոխման անհրաժեշտությամբ, ապա պետք է շատ հստակ ցույց տա, թե ինչպիսի հակակշիռներ կան քաղաքական միջամտությունը կանխելու համար։ Բուհական ինքնավարության սահմանափակման վտանգը միայն այն չէ, որ ռեկտորները կարող են լինել իշխանությանը լոյալ։ Ավելի խորքային վտանգն այն է, որ համալսարանն աստիճանաբար կորցնում է ներքին ինքնուրույնության և ինքնաքննադատության կարողությունը։ Իսկ հատկապես գիտական հիմնարկների համար սա կործանարար է, որովհետև գիտական առաջընթացը պահանջում է կասկածելու ազատություն, իշխանության փաստարկները ստուգելու կարողություն և սոցիալական իրականության վերաբերյալ անհարմար հարցեր բարձրացնելու իրավունք։ Եթե համալսարանը կորցնում է այդ դերը, այն վերածվում է դիպլոմ տրամադրող կառույցի, իսկ կրթական համակարգը՝ քաղաքականապես կառավարելի, բայց մտավոր առումով թուլացած միջավայրի։

ԱՐՍԵՆ ՍԱՀԱԿՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում