Տեխնոլոգիական թռիչք, թե՞ նոր ռիսկեր Հայաստանի համար

Քաղաքացիական պայմանագիրն ու անձամբ Նիկոլ Փաշինյանը վերջին ամիսներին առանձնահատուկ կարևորություն են տալիս Հրազդանում ստեղծված Firebird AI-ի արհեստական բանականության ենթակառուցվածքին։ Օգոստոսի 8-ին կայացած պաշտոնական բացման ժամանակ վարչապետը նախագիծը ներկայացրել է որպես Հայաստանի տեխնոլոգիական զարգացման համար ռազմավարական նշանակություն ունեցող նախաձեռնություն։ Կառավարության հաղորդագրության համաձայն՝ ծրագրի հետագա փուլերում նախատեսվում են միլիարդավոր դոլարների ներդրումներ, տասնյակ հազարավոր նոր սերնդի GPU-ների տեղադրում և հարյուրավոր մեգավատների հասնող հաշվարկային հզորություն։

Սակայն Firebird-ի շուրջ հանրային քննարկումը չի սահմանափակվում միայն տեխնոլոգիական հնարավորություններով։ Փորձագիտական շրջանակներում բարձրացվում են նաև մի շարք հարցեր՝ էներգետիկ բեռից ու տվյալների ինքնիշխանությունից մինչև երկակի նշանակության տեխնոլոգիաների կիրառման և աշխարհաքաղաքական անվտանգության հնարավոր ռիսկերը։

Նախ՝ աշխատատեղերի հարցը։ Իշխանության կողմից նախագիծը ներկայացվում է որպես խոշոր տեխնոլոգիական ներդրում, սակայն կառավարության հրապարակած տվյալներով առաջին փուլում նախատեսվում է ստեղծել շուրջ 100 մշտական աշխատատեղ, իսկ երկրորդ փուլում՝ այդ թիվը հասցնել մոտ 300-ի։ Այսինքն՝ ենթակառուցվածքի մասշտաբը և ուղղակի զբաղվածության ծավալը նույն չափման մեջ չեն։

Էներգետիկ բաղադրիչն առանձին ուշադրության արժանի հարց է։ Firebird-ի սեփական տվյալներով՝ Հայաստանի առաջին կենտրոնը ներկայում ներկայացվում է որպես 6,144 NVIDIA B200 GPU-ով և 15 ՄՎտ հզորությամբ ենթակառուցվածք։ Միաժամանակ ընկերությունը հայտարարել է ընդլայնման ծրագրերի մասին, որոնց արդյունքում Հայաստանում նախատեսվում է հասնել ավելի քան 70,000 GPU-ի և 300 ՄՎտ հաշվարկային ենթակառուցվածքի մինչև 2027 թվականի վերջ։ Հայաստանի կառավարության հրապարակած ավելի լայն ծրագրում հետագա փուլերի արդյունքում խոսվում է արդեն ավելի քան 100,000 GPU-ի և 400 ՄՎտ-ից ավելի ընդհանուր հզորության մասին։

Այս թվերն ինքնին ցույց են տալիս, որ խոսքը Հայաստանի էներգահամակարգի համար սովորական տվյալների կենտրոնի մասին չէ։ Նման ենթակառուցվածքի ընդլայնման դեպքում էլեկտրաէներգիայի մատակարարման, ցանցի կայունության և մյուս խոշոր սպառողների համար հասանելի ռեսուրսների հարցերը դառնում են կարևոր քննարկման առարկա։

Մյուս զգայուն թեման տեխնոլոգիական և անվտանգային բաղադրիչն է։ Firebird-ի ենթակառուցվածքը կառուցված է NVIDIA-ի բարձր արտադրողականության հաշվարկային տեխնոլոգիաների հիման վրա, իսկ ընկերությունը այն ներկայացնում է որպես արհեստական բանականության ուսուցման և հաշվարկների համար նախատեսված հարթակ։ NVIDIA-ն ևս նշել է, որ Հայաստանում նախատեսվում է ստեղծել խոշոր AI հաշվարկային կարողություն՝ ավելի քան 70,000 Rubin և Blackwell GPU-ներով։

Այստեղ առաջանում է երկակի նշանակության տեխնոլոգիաների վերաբերյալ հարցը։ Բարձր արտադրողականության GPU-ները կարող են օգտագործվել բազմաթիվ քաղաքացիական նպատակներով՝ գիտական հաշվարկներից և արհեստական բանականության մոդելների ուսուցումից մինչև բիզնեսի ու կրթության կարիքներ։ Միաժամանակ նույն դասի հաշվարկային ռեսուրսները կարող են կիրառվել նաև ռազմական և անվտանգային նշանակության համակարգերի մշակման մեջ։ Այդ պատճառով Հայաստանի համար կարևոր է ոչ միայն տեխնոլոգիայի առկայությունը, այլև դրա օգտագործման պայմանների, տվյալների կառավարման և հասանելիության հստակ կարգավորումը։

Հատուկ քննարկման թեմա է նաև տվյալների ինքնիշխանությունը։ Firebird-ը սեփական հարթակը ներկայացնում է որպես գլոբալ, փոխկապակցված AI ենթակառուցվածք, իսկ ընկերության կայքում նշվում է, որ Հայաստանի հարթակից հաշվարկային կարողության 90 տոկոսը նախատեսվում է հասանելի դարձնել տարածաշրջանում գործող ամերիկյան ընկերություններին։

Սա ինքնին չի նշանակում, որ Հայաստանի կամ հարևան երկրների վերաբերյալ տվյալները անպայման օգտագործվելու են հետախուզական նպատակներով։ Այդպիսի պնդման համար անհրաժեշտ են կոնկրետ ապացույցներ։ Սակայն տվյալների պահպանման, մշակման, իրավասությունների և օտարերկրյա իրավական պահանջների վերաբերյալ թափանցիկ կանոնների անհրաժեշտությունը այստեղ իրական խնդիր է։

ԱՄՆ օրենսդրության մասով ևս անհրաժեշտ է տարբերակել փաստը և դրա քաղաքական մեկնաբանությունը։ CLOUD Act-ը նախատեսում է, որ ԱՄՆ իրավասության ներքո գտնվող որոշ ծառայություններ մատուցող ընկերություններ կարող են իրավական գործընթացի շրջանակում պարտավորվել տրամադրել իրենց տիրապետման կամ վերահսկողության տակ գտնվող տվյալներ՝ անկախ այն հանգամանքից, թե տվյալները ֆիզիկապես որտեղ են պահվում։ Միևնույն ժամանակ ԱՄՆ արդարադատության նախարարությունը հստակ նշում է, որ նման հասանելիությունը ենթակա է իրավական ընթացակարգերի, իսկ օրենքը չի թույլատրում տվյալների կամայական և զանգվածային հավաքագրում։

Հետևաբար, հարցը ոչ այնքան այն է, թե արդյոք որևէ երկիր «ցանկության դեպքում կարող է վերցնել ամբողջ տեղեկատվությունը», այլ՝ ինչ իրավական կարգավիճակ ունեն տվյալները, ով է դրանց վերահսկողը, որ երկրի իրավասությունն է կիրառվում և ինչ երաշխիքներ են գործում պետական մարմինների կողմից տվյալների հասանելիության դեպքում։

Այս ամենը հատկապես կարևոր է Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքի պատճառով։ Հայաստանը գտնվում է Ռուսաստանի և Իրանի հարևանությամբ, իսկ Firebird-ի նախագիծը միաժամանակ ներկայացվում է որպես ամերիկյան տեխնոլոգիական և ներդրումային համագործակցության մաս։ Հայաստանի վարչապետի պաշտոնական հաղորդագրությունն էլ նախագիծը կապում է ԱՄՆ-Հայաստան զարգացող տեխնոլոգիական համագործակցության հետ։

Այդ հանգամանքը կարող է ունենալ ինչպես տնտեսական և տեխնոլոգիական հնարավորություններ, այնպես էլ լրացուցիչ անվտանգային զգայունություն։ Եթե Հայաստանը դառնում է տարածաշրջանային AI հաշվարկային խոշոր կենտրոն, բնականաբար առաջանում է նաև հարց՝ ինչպես են հավասարակշռվելու տեխնոլոգիական զարգացման, էներգետիկ կայունության, տվյալների պաշտպանության և ազգային անվտանգության շահերը։

Past.am-ի դիտարկմամբ՝ Firebird AI-ի շուրջ քննարկումը չպետք է սահմանափակվի միայն «հսկայական ներդրում» կամ «տեխնոլոգիական բեկում» ձևակերպումներով։ Նախագծի իրական ազդեցությունը պետք է գնահատվի ամբողջ շղթայով՝ քանի աշխատատեղ է ստեղծվելու, որքան էներգիա է սպառվելու, ով է վերահսկելու տվյալները, ինչ իրավական ռեժիմով են աշխատելու ենթակառուցվածքները և ինչ անվտանգային երաշխիքներ են գործում։

Այս հարցերի պատասխանները հատկապես կարևոր են այն պայմաններում, երբ նախագիծը նախատեսում է շատ արագ ընդլայնվել։ Firebird-ի պաշտոնական տվյալներով՝ Հայաստանի հարթակը նախատեսվում է հասցնել ավելի քան 70,000 GPU-ի և 300 ՄՎտ-ի, իսկ կառավարության հրապարակած ծրագրով՝ հետագա փուլում խոսքը կարող է հասնել ավելի քան 100,000 GPU-ի և 400 ՄՎտ-ից ավելի հզորության մասին։

Ուստի Firebird-ը կարող է Հայաստանի համար դառնալ մեծ տեխնոլոգիական հնարավորություն, սակայն դրա հետ միաժամանակ առաջանում են նաև մեծ ենթակառուցվածքային, իրավական և անվտանգային հարցեր։ Դրանց պատասխանները պետք է լինեն ոչ թե ընդհանուր հայտարարությունների, այլ հրապարակային տվյալների, հստակ պայմանագրերի և վերահսկելի մեխանիզմների միջոցով։