Պետությունը՝ որպես քաղաքական սուբյեկտ. ռազմավարական կարողության չափումը և Հայաստանի դիրքավորումը գլոբալ ինտեգրման միջավայրում. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Պետությունների պատմությունը երբեք չի եղել միայն դաշինքների, պայմանագրերի կամ արտաքին գործընկերությունների պատմություն։ Այն միշտ եղել է մի խորքային հարցի պատմություն՝ արդյո՞ք տվյալ պետությունը կարողանում է մնալ իր զարգացման ուղղությունը որոշող քաղաքական սուբյեկտ, թե՞ աստիճանաբար վերածվում է արտաքին գործընթացներին արձագանքող համակարգի։ Այս տարբերությունը, որը հաճախ անտեսվում է քաղաքական բանավեճերում, իրականում որոշում է ոչ միայն պետության արտաքին վարքագիծը, այլ նաև նրա ներքին կայունությունը, ինստիտուցիոնալ որակը և երկարաժամկետ գոյության կարողությունը։

Ժամանակակից աշխարհում, որտեղ ինտեգրացիոն գործընթացները դարձել են համընդհանուր, այս հարցը ստացել է նոր բովանդակություն։ Պետությունները այլևս չեն գործում մեկուսացված, և համագործակցությունը տարբեր կենտրոնների հետ դարձել է անհրաժեշտություն։ Սակայն հենց այստեղ է առաջանում ամենաբարդ խնդիրը. համագործակցությունը երբեմն կարող է աստիճանաբար վերածվել կախվածության կառուցվածքի, եթե պետությունը չի պահպանում իր ռազմավարական կենտրոնի բավարար ուժը։ Այդ կենտրոնը այն ինստիտուցիոնալ և գաղափարական միջավայրն է, որտեղ ձևավորվում են ազգային նպատակները, սահմանվում են առաջնահերթությունները և որոշվում է արտաքին հարաբերությունների տրամաբանությունը։

Այս համատեքստում կարելի է առաջարկել ավելի համակարգված վերլուծական մոտեցում՝ պետության ռազմավարական կարողությունը դիտարկելով որպես բազմաչափ կառուցվածք, որը բնութագրում է պետության իրական ինքնուրույնությունը։ Այս մոտեցման նպատակն է ոչ թե ստեղծել մաթեմատիկական պարզ ցուցանիշ, այլ ձևավորել ինտեգրալ գնահատման շրջանակ, որը թույլ է տալիս հասկանալ պետության քաղաքական սուբյեկտայնության իրական աստիճանը։ Այս շրջանակը կարելի է պայմանականորեն անվանել պետության ռազմավարական կարողության ինդեքս։

Այն հիմնված է հինգ փոխկապակցված բաղադրիչի վրա։ Առաջինը ռազմավարական որոշումների ինքնավարությունն է, որը ցույց է տալիս, թե որքանով են պետության հիմնական քաղաքական և անվտանգության որոշումները ձևավորվում ներսում՝ ազգային ռազմավարության շրջանակում, և որքանով են դրանք արձագանք արտաքին նախաձեռնություններին։ Երկրորդ բաղադրիչը ինստիտուցիոնալ կարողությունն է, որը բնութագրում է պետական կառավարման արդյունավետությունը, քաղաքական որոշումների իրականացման որակը և ինստիտուցիոնալ համակարգի կայունությունը ժամանակի ընթացքում։ Երրորդը տնտեսական ինքնուրույնությունն է, որը վերաբերում է տնտեսության կառուցվածքային կախվածությանը արտաքին շուկաներից, ֆինանսական հոսքերից և մակրոտնտեսական շոկերից։ Չորրորդը ռազմավարական ռեսուրսների վերահսկողությունն է՝ էներգետիկ, ենթակառուցվածքային և տեխնոլոգիական համակարգերի նկատմամբ պետական ազդեցության մակարդակը։ Վերջապես՝ հինգերորդը գաղափարական կամ կոնցեպտուալ ինքնուրույնությունն է, որը արտահայտում է այն աստիճանը, որով քաղաքական և հանրային դիսկուրսը ձևավորվում է ներսում՝ ազգային ռազմավարական տրամաբանության հիման վրա, այլ ոչ թե արտաքին ընկալումների և օրակարգերի ազդեցությամբ։

Այս բաղադրիչների համադրությունը թույլ է տալիս գնահատել պետության ռազմավարական կարողությունը որպես ամբողջական համակարգ։ Կարևոր է ընդգծել, որ այս մոտեցման հիմնական գաղափարը ոչ թե մեկ ոլորտի առավելագույն զարգացումն է, այլ դրանց միջև հավասարակշռության պահպանումը։ Պետության ռազմավարական կենտրոնը թուլանում է ոչ միայն առանձին բաղադրիչների ցածր մակարդակի դեպքում, այլ հատկապես այն իրավիճակում, երբ այդ բաղադրիչները զարգանում են անհամաչափ և չեն ձևավորում միասնական ռազմավարական համակարգ։

Այս տրամաբանության շրջանակում արտաքին ինտեգրացիան ինքնին չի դիտարկվում որպես վտանգավոր երևույթ։ Ժամանակակից աշխարհում ոչ մի պետություն չի կարող զարգանալ լիակատար մեկուսացման պայմաններում։ Սակայն վճռորոշն այն է՝ արդյո՞ք ինտեգրացիան ծառայում է ազգային ռազմավարությանը, թե՞ աստիճանաբար սկսում է փոխարինել այդ ռազմավարությանը։ Այստեղ է առաջանում այն նուրբ սահմանը, որը տարբերում է համագործակցությունը կախվածությունից։

Արտաքին ինտեգրացիայի և կախվածության հարաբերությունը կարելի է դիտարկել փուլային տրամաբանությամբ։ Առաջին փուլում համագործակցությունը հիմնականում ծառայում է ինստիտուցիոնալ կարողությունների ուժեղացմանը։ Երկրորդ փուլում արտաքին շրջանակները սկսում են ձևավորել որոշ քաղաքական և կարգավորող օրակարգեր։ Երրորդ փուլում արդեն տեղի է ունենում այն իրավիճակը, երբ ներքին ռազմավարական ձևավորումը աստիճանաբար հարմարվում է արտաքին ինստիտուցիոնալ տրամաբանությանը, և պետությունը կորցնում է իր օրակարգի լիարժեք ինքնուրույնությունը։ Այս գործընթացը սովորաբար չի տեղի ունենում կտրուկ, այլ աստիճանական ինստիտուցիոնալ «նորմալացման» միջոցով։

Այս խնդիրը ավելի պարզ է դառնում տարբեր երկրների զարգացման փորձերի համեմատական դիտարկման դեպքում։ Հաճախ որպես օրինակ է բերվում Չինաստանի փորձը՝ որպես պետություն, որը կարողացել է համադրել գլոբալ տնտեսական ինտեգրացիան և բարձր մակարդակի ռազմավարական ինքնավարությունը։ Այս մոդելի էությունը ոչ թե մեկուսացումն է, այլ այն, որ արտաքին բացվածությունը կառուցված է ներքին ռազմավարական կենտրոնի շուրջ։ Արտաքին կապիտալը, տեխնոլոգիաները և շուկաները ներգրավվում են ոչ թե որպես ուղղություն որոշող գործոն, այլ որպես գործիք, որը ենթարկված է ազգային երկարաժամկետ ռազմավարությանը։

Նույն տրամաբանությունը թույլ է տալիս դիտարկել նաև Հայաստանի արտաքին քաղաքական զարգացման համատեքստը, մասնավորապես Եվրոպական միության հետ խորացող հարաբերությունների շրջանակում։ Այս հարաբերությունները հիմնված են մի շարք կարևոր փաստաթղթերի և համաձայնագրերի վրա, որոնք ուղղված են ենթակառուցվածքային, տնտեսական և տարածաշրջանային կապերի զարգացմանը։ Այս ամբողջ համակարգը միասին ձևավորում է խորացող և բազմաշերտ ինտեգրացիոն ճարտարապետություն։

Սակայն վճռորոշ հարցը ոչ թե համագործակցության ծավալն է, այլ դրա քաղաքական ընկալումը։ Եթե այս գործընթացները դիտարկվում են որպես պետական կարողությունների ուժեղացման գործիքներ, ապա դրանք կարող են նպաստել ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներին և տնտեսական զարգացմանը։ Սակայն եթե դրանք աստիճանաբար սկսում են ընկալվել որպես ինքնուրույն ռազմավարության փոխարինող, ապա ձևավորվում է կառուցվածքային ռիսկ, երբ տարբեր ոլորտներում կուտակվող արտաքին կախվածությունները միասին սահմանափակում են պետության քաղաքական ընտրության իրական ազատությունը։

Ժամանակակից պետությունների կայունության գնահատման համար կարելի է կիրառել բազմաչափ մոտեցում, որը թույլ է տալիս պետության ռազմավարական կարողությունը չափել որպես ինտեգրալ համակարգ։ Այս շրջանակում ռազմավարական որոշումների ինքնավարությունը, ինստիտուցիոնալ կարողությունը, տնտեսական ինքնուրույնությունը, ռազմավարական ռեսուրսների վերահսկողությունը և գաղափարական ինքնուրույնությունը դիտարկվում են որպես փոխկապակցված ամբողջություն։

Մեթոդաբանական առումով այս ինդեքսը կարելի է դիտարկել որպես կշռված կոմպոզիտ ցուցանիշ, որտեղ բաղադրիչները փոխազդում են ոչ գծային կերպով։ Հետևաբար այն պետք է ընկալել ոչ թե որպես մեխանիկական գումար, այլ որպես համակարգային հավասարակշռության չափում։

Հայաստանի դեպքում, հիմնված միջազգային կառավարման ցուցանիշների և մակրոտնտեսական կառուցվածքային դիտարկումների վրա, ստացվում է հետևյալ մոտավոր պատկերը։ Ռազմավարական որոշումների ինքնավարությունը գտնվում է 0,45–0,55 միջակայքում՝ արտացոլելով արտաքին անվտանգության միջավայրից բարձր կախվածությունը և միաժամանակ որոշակի բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականության առկայությունը։ Ինստիտուցիոնալ կարողությունը գնահատվում է 0,50–0,60 միջակայքում՝ ցույց տալով գործող, սակայն ոչ լիովին կայուն պետական համակարգ։ Տնտեսական ինքնուրույնությունը գտնվում է 0,40–0,50 միջակայքում՝ պայմանավորված արտաքին շուկաներից և ֆինանսական հոսքերից կառուցվածքային կախվածությամբ։ Ռազմավարական ռեսուրսների վերահսկողությունը գնահատվում է 0,45–0,55 միջակայքում՝ արտացոլելով էներգետիկ և ենթակառուցվածքային կախվածությունները։ Գաղափարական ինքնուրույնությունը գտնվում է 0,40–0,50 միջակայքում՝ ցույց տալով քաղաքական դիսկուրսի արտաքին ազդեցությունների նկատմամբ զգայունությունը և ռազմավարական կոնսենսուսի սահմանափակ խորությունը։

Այս բաղադրիչների համադրման արդյունքում Հայաստանի ռազմավարական կարողության ինդեքսը կարելի է գնահատել մոտավորապես 0,46–0,54 միջակայքում։ Այս արդյունքը չի նշանակում ծայրահեղ կախվածություն, սակայն ցույց է տալիս միջին մակարդակի համակարգ, որը բնութագրվում է կառուցվածքային անհամաչափություններով։ Հիմնական առանձնահատկությունն այն է, որ տարբեր շերտերի զարգացումը համաչափ չէ. որոշ ինստիտուցիոնալ ոլորտներ համեմատաբար ավելի զարգացած են, մինչդեռ տնտեսական և գաղափարական ինքնուրույնության շերտերը ավելի թույլ են։

Այս անհամաչափությունը ունի կարևոր տեսական հետևանք, քանի որ այն ստեղծում է միջավայր, որտեղ արտաքին ինտեգրման գործընթացները կարող են զարգանալ ավելի արագ, քան ներքին ռազմավարական կենտրոնի ամրապնդումը։ Այս իրավիճակում պետությունը կարող է պահպանել ձևական ինքնիշխանություն և ակտիվ միջազգային համագործակցություն, սակայն միաժամանակ աստիճանաբար նվազեցնել իր քաղաքական որոշումների իրական ինքնուրույնության մակարդակը։

Վերջիվերջո, պետության ուժը չի չափվում միայն արտաքին գործընկերությունների լայնությամբ կամ ինտեգրման խորությամբ։ Այն չափվում է նրանով, թե որքանով է պետությունը կարողանում պահպանել իր զարգացման ուղղությունը որոշող ներքին ռազմավարական կենտրոնը։ Եթե այդ կենտրոնը պահպանվում է, պետությունը մնում է իր զարգացման ուղղությունը որոշող քաղաքական սուբյեկտ՝ անկախ արտաքին ինտեգրացիայի խորությունից։ Եթե այն թուլանում է, ապա նույնիսկ լայն միջազգային գործընկերությունների պայմաններում պետությունը աստիճանաբար կորցնում է իր հիմնական որակը՝ ինքն իրեն որպես քաղաքական սուբյեկտ վերարտադրելու կարողությունը։

Այս տեսանկյունից ժամանակակից պետականության գլխավոր մարտահրավերը ոչ թե ինտեգրացիայից հրաժարվելն է, այլ այնպիսի կառավարման համակարգի ձևավորումը, որտեղ արտաքին համագործակցությունը չի փոխարինում, այլ ամրապնդում է ներքին ռազմավարական կենտրոնը, որովհետև պետության իրական ազատությունը սկսվում է այն պահին, երբ այն շարունակում է մնալ իր զարգացման ուղղությունը որոշող ինքնուրույն քաղաքական սուբյեկտ՝ իր երկարաժամկետ ազգային շահի հիման վրա։

ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ` Տնտեսագիտության դոկտոր

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում