Հայաստանի ընտրությունը՝ հուզական քաղաքականությո՞ւն, թե՞ պետական մտածողություն. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Հայաստանի քաղաքական կյանքը հերթական անգամ մտնում է բարդ և ճակատագրական ընտրական փուլ։ Ազգային ժողովի առաջիկա ընտրություններին մասնակցող բազմաթիվ քաղաքական ուժերը, հասարակության ներսում աճող լարվածությունը, արտաքին աշխարհաքաղաքական ճնշումները, իշխանության և ընդդիմության միջև խորացող բևեռացումը, ինչպես նաև հասարակության հոգեբանական հոգնածությունը ստեղծել են մի իրավիճակ, որտեղ ընտրությունները դադարում են լինել պարզապես կուսակցական մրցակցություն։ Դրանք աստիճանաբար վերածվում են ազգային ինքնության, պետական մտածողության և ապագայի ուղղության ընտրության։

Այսօր Հայաստանը կանգնած է միաժամանակ մի քանի ծանր փաստի առաջ։ Մի կողմից՝ տարածաշրջանային անվտանգային սպառնալիքներն են, պատերազմից հետո ձևավորված հոգեբանական ճգնաժամը, պետական ինստիտուտների նկատմամբ վստահության թուլացումը և հասարակության ներքին մասնատվածությունը, մյուս կողմից՝ աշխարհաքաղաքական մեծ բևեռների միջև աճող հակասությունները, որտեղ Հայաստանը փորձում է պահպանել իր պետական գոյությունը՝ Եվրոպական միության, Ռուսաստանի և տարածաշրջանային ուժերի շահերի բարդ խաչմերուկում։

Այս իրավիճակում հասարակության առջև կանգնած գլխավոր հարցը գուցե այլևս միայն այն չէ, թե որ քաղաքական ուժը կհաղթի ընտրություններում։ Ավելի խորքային հարցն այն է, թե ինչպիսի առաջնորդություն և ինչպիսի պետական մտածողություն է ուզում տեսնել հայ ժողովուրդը։ Որովհետև յուրաքանչյուր ընտրություն իր խորքում միայն քաղաքական գործընթաց չէ։ Այն նաև հասարակության ներքին վիճակի, նրա հոգեբանական և արժեքային կողմնորոշման արտահայտությունն է։

Վերջին տարիներին հատկապես նկատելի է դարձել քաղաքական խոսույթի կոշտացումը։ Ներկայիս իշխանության քաղաքական լեզուն հաճախ կառուցվում է սուր հակադրությունների, ներքին թշնամիների որոնման, կոշտ բառապաշարի և հասարակական բևեռացման տրամաբանության վրա։ Սակայն խնդիրը միայն քաղաքական ոճը չէ։ Դա նաև հասարակության ներսում կուտակված անվստահության, հիասթափության և հոգեբանական լարվածության արտահայտությունն է։ Երբ ժողովուրդը երկար ժամանակ ապրում է անորոշության, վախի և ներքին բաժանման պայմաններում, քաղաքական կյանքը նույնպես սկսում է կառուցվել ոչ թե ազգային համախմբման, այլ փոխադարձ դիմակայության տրամաբանության վրա։

Այսօր արդեն սովորական քաղաքացին անգամ հոգնել է անվերջ քաղաքական աղմուկից։ Մարդիկ առօրյա կյանքում ավելի հաճախ խոսում են ոչ թե գաղափարախոսությունների, այլ ներքին հոգնածության մասին։ Շատերը չեն զգում ապագայի նկատմամբ վստահություն։ Ընտանիքներում, աշխատավայրերում, ընկերական միջավայրում մարդիկ հաճախ ունեն նույն զգացողությունը՝ պետությունը կարծես մշտական լարվածության մեջ է ապրում։ Հասարակության մեջ աճում է ոչ միայն քաղաքական, այլ նաև հոգեբանական հոգնածությունը։ Եվ հենց այս հոգնածության պայմաններում մարդիկ սկսում են ավելի մեծ արժեք տալ կայունությանը, կանխատեսելիությանը և կառավարման փորձին։

Բայց պատմությունը ցույց է տալիս, որ հասարակությունները երկար ժամանակ չեն կարող ապրել միայն բևեռացման և հուզական հակադրության պայմաններում։ Ժողովուրդները հատկապես ճգնաժամային ժամանակներում սկսում են փնտրել ոչ միայն խոստումներ, այլև կայունություն, փորձառություն, պետական վերահսկելիություն և կանխատեսելիություն։ Այդ պատճառով էլ Հայաստանի ներկայիս քաղաքական իրավիճակում ավելի տեսանելի է դառնում այն միտումը, երբ հասարակության մի հատված սկսում է վերաիմաստավորել նախկին պետական փորձը և ավելի մեծ ուշադրությամբ դիտարկել այն առաջնորդներին, որոնք արդեն ունեցել են երկրի կառավարման փորձ։

Այս համատեքստում ընդդիմադիր դաշտում առկա փորձառու քաղաքական առաջնորդների նկատմամբ հետաքրքրությունը պատահական չէ։ Անկախ քաղաքական տարբեր գնահատականներից՝ հասարակության մի հատվածի համար կարևոր է այն հարցը, թե ովքեր են կարողանում պետությունը ղեկավարել ոչ միայն հուզական ելույթներով, այլ կառավարման փորձով, համակարգային մտածողությամբ և ճգնաժամային իրավիճակներում որոշումներ կայացնելու կարողությամբ։ Երբ երկիրը գտնվում է բարդ աշխարհաքաղաքական և ներքին ճգնաժամային վիճակում, մարդիկ սկսում են ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել ոչ թե միայն նոր խոստումներին, այլ նաև անցած ճանապարհին, պետական կառավարման փորձառությանը և արդեն ունեցած արդյունքներին։

Իհարկե, նախկին իշխանությունների ժամանակաշրջանները նույնպես ունեցել են իրենց խնդիրները, հակասությունները և հասարակական դժգոհությունները։

Ոչ մի քաղաքական համակարգ կատարյալ չի եղել և չի կարող լինել։ Սակայն պատմական ճգնաժամերի պայմաններում հասարակությունները հաճախ սկսում են վերագնահատել փորձառության, պետական կառավարման կարողության և ինստիտուցիոնալ հիշողության նշանակությունը։ Երբ պետությունը հայտնվում է անվտանգային, տնտեսական և հոգեբանական ճնշումների ներքո, մարդիկ ավելի հաճախ սկսում են մտածել ոչ միայն փոփոխության, այլ նաև կառավարման արդյունավետության և կայունության մասին։

Հայաստանի հասարակության մի զգալի հատվածի համար այսօր կարևոր է ոչ միայն քաղաքական կարգախոսը, այլ այն հարցը, թե ով ունի իրական կառավարման փորձ։ Որովհետև ճգնաժամային իրավիճակներում ժողովուրդները սովորաբար ավելի մեծ ուշադրություն են դարձնում ոչ թե հուզական ելույթներին, այլ կառավարման կարողությանը։ Հենց այդ պատճառով էլ ընդդիմադիր դաշտում փորձառու պետական գործիչների ներկայությունը շատերի կողմից ընկալվում է որպես հնարավոր կայունության, կանխատեսելիության և պետական վերահսկելիության գործոն։

Առավել ևս, որ Հայաստանը այսօր գտնվում է չափազանց բարդ աշխարհաքաղաքական իրավիճակում։ Եվրոպական միությունը փորձում է մեծացնել իր ազդեցությունը տարածաշրջանում, Ռուսաստանը շարունակում է պահպանել իր ռազմավարական ներկայությունը, իսկ տարածաշրջանային հակասությունները շարունակում են մնալ բարձր մակարդակի վրա։ Այս պայմաններում Հայաստանի համար չափազանց կարևոր է ոչ թե մեկ բևեռի կոշտ կողմնորոշումը, այլ հավասարակշռված արտաքին քաղաքականությունը։

Հենց այստեղ է, որ փորձառու պետական մտածողության հարցը կրկին դառնում է առանցքային։ Հասարակության մի հատվածի կարծիքով, Հայաստանի համար այսօր անհրաժեշտ են այնպիսի առաջնորդներ, որոնք կարող են վարել հարաբերականորեն հավասարակշռված քաղաքականություն՝ պահպանելով ռազմավարական հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ և միաժամանակ զարգացնելով կապերը Եվրոպայի և արևմտյան կառույցների հետ՝ առանց երկիրը նոր ցնցումների ենթարկելու։

Սակայն այս հարցը միայն առանձին քաղաքական ուժերի կամ դեմքերի մասին չէ։ Այն շատ ավելի խորքային խնդիր է։ Հայաստանի հասարակությունը փաստորեն փորձում է պատասխանել մի կարևոր հարցի՝ արդյո՞ք երկիրը պետք է շարունակաբար ապրել հեղափոխական հուզականության և մշտական ներքին պայքարի մթնոլորտում, թե՞ ժամանակն է վերադառնալ ավելի հաշվարկված, փորձառու և պետական մտածողության վրա հիմնված կառավարման մոդելի

Քաղաքական ընտրությունը միշտ նաև մարդու ներքին վիճակի արտացոլումն է։ Եթե հասարակության մեջ գերակշռում են վախը, վիրավորվածությունը, կարճաժամկետ սպասումները և հուզական ազդեցությունները, քաղաքական համակարգը նույնպես սկսում է կառուցվել այդ տրամաբանությամբ։ Բայց եթե ժողովուրդը սկսում է արժևորել փորձառությունը, պատասխանատվությունը և պետական մտածողությունը, ժամանակի ընթացքում ձևավորվում է նաև այլ քաղաքական մշակույթ։

Քրիստոնեական աշխարհայացքը մարդու ազատությունը դիտարկում է ոչ միայն որպես իրավական, այլ նաև ներքին կարողություն՝ տարբերելու ճշմարտությունը կեղծիքից, պատասխանատվությունը՝ հարմարավետությունից, երկարաժամկետ ազգային շահը՝ պահի հուզական ազդեցությունից։ Եվ այս իմաստով ընտրությունները ոչ միայն քաղաքական գործընթաց են, այլ նաև բարոյական և հոգեբանական փորձություն հասարակության համար։

Այսօր Հայաստանի հասարակությունը կարծես ապրում է ներքին երկակիության մեջ։ Մի կողմից՝ կա հոգնածություն մշտական հակադրություններից, քաղաքական աղմուկից և անվերջ բևեռացումից։ Մյուս կողմից՝ կա վախ ապագայի նկատմամբ, անվստահություն և անորոշություն։ Այդ պայմաններում ժողովուրդը հաճախ սկսում է փնտրել այնպիսի առաջնորդների, որոնք կարող են ոչ միայն խոսել, այլ նաև վերականգնել կայունության և վերահսկելիության զգացումը։

Պատմությունը ցույց է տալիս, որ ճգնաժամային ժամանակներում ժողովուրդները սովորաբար վերադառնում են պետական փորձառության գաղափարին։ Պատերազմներից և ազգային ճգնաժամերից հետո շատ երկրներ վերականգնվել են այն ժամանակ, երբ կարողացել են ձևավորել ավելի պատասխանատու, փորձառու և երկարաժամկետ պետական մտածողություն ունեցող ղեկավարություն։ Հայ ժողովրդի պատմության մեջ ևս եղել են ժամանակներ, երբ ազգային գոյատևման հիմքը դարձել է ոչ միայն ռազմական ուժը, այլ նաև ներքին համախմբվածությունը, պատմական հիշողությունը և պետական պատասխանատվության գիտակցումը։ Այսօր Հայաստանի ընտրությունն էլ իր խորքում հենց այս հարցի շուրջ է՝ ինչպիսի՞ պետություն և ինչպիսի՞ առաջնորդություն է ուզում ժողովուրդը։ Քաղաքականություն, որը կառուցվում է մշտական բախման և կոշտ հակադրության վրա՞, թե՞ պետական մտածողություն, որը փորձում է վերականգնել կառավարման կանխատեսելիությունը, արտաքին քաղաքական հավասարակշռությունը և հասարակության ներքին կայունությունը։

Որովհետև իրականում ցանկացած ընտրության գլխավոր հարցը ոչ միայն այն է, թե ով կհաղթի։ Ավելի կարևոր հարցն այն է, թե ինչպիսի հասարակություն է դուրս գալու այդ ընտրություններից հետո՝ ավելի բևեռացված և հոգնա՞ծ, թե՞ ավելի հասուն և պատասխանատու։

Եվ գուցե հենց այստեղ է Հայաստանի ապագայի ամենակարևոր խնդիրը։ Պետությունները երկարաժամկետ իմաստով կառուցվում են ոչ միայն քաղաքական տեխնոլոգիաներով, այլ ժողովրդի ներքին որակով, նրա պատմական հիշողությամբ և պատասխանատվության զգացումով։ Իսկ այն հասարակությունները, որոնք ճգնաժամային ժամանակներում կարողանում են ընտրել ոչ միայն հուզական ազդեցությունը, այլ պետական մտածողությունը, սովորաբար ավելի մեծ հնարավորություն են ստանում պահպանելու իրենց ազգային կայունությունը և պատմական շարունակականությունը։

ՌՈԼԱՆ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ
Տնտեսագիտության դոկտոր

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում