Սև խոռոչները գործում են որպես «տիեզերական ճոճանակ». աստղագետների նոր հայտնագործությունը

Սեղմեք ԱՅՍՏԵՂ, լրացրեք օնլայն հայտը և մոռացեք հոսանքի վարձի մասին 

Սև խոռոչները չեն կարող միաժամանակ արձակել հզոր ջեթեր (շիթեր) և ուժեղ քամիներ. դրանք փոխակերպվում են այդ ռեժիմների միջև՝ ճոճանակի նման: Այս եզրակացությանն է եկել գիտնականների միջազգային թիմը՝ երեք տարի շարունակ 4U 1630−472 համակարգը Միջազգային տիեզերական կայանի NICER ռենտգենյան գործիքի և MeerKAT ռադիոաստղադիտակի միջոցով դիտարկելուց հետո: Հետազոտությունը հրապարակվել է 2026 թվականի հունվարի 5-ին Nature Astronomy ամսագրում:

Ջեթերն ու քամիները միասին չեն գոյակցում

Երբ սև խոռոչն ակտիվորեն կլանում է ընկերակից աստղի նյութը, այդ նյութի մի մասը ձևավորում է ակրեցիոն սկավառակ: Դրանից դուրս են մղվում երկու տեսակի արտանետումներ.

• Ռելյատիվիստական ջեթեր — պլազմայի նեղ հոսքեր՝ լույսի արագությանը մոտ արագությամբ:
• Հզոր ռենտգենյան քամիներ — գազի լայն հոսքեր, որոնք տարածվում են բոլոր ուղղություններով:

Պարզվել է, որ այս երկու մեխանիզմները երբեք միաժամանակ չեն աշխատում: Երբ միանում է ջեթը, քամիները գրեթե անհետանում են: Երբ ուժեղանում են քամիները, ջեթը կորչում է: «Մենք տեսնում ենք այն, ինչ կարելի է անվանել էներգետիկ պայքար սև խոռոչի ակրեցիոն հոսքի ներսում: Երբ սև խոռոչն արձակում է բարձր արագությամբ պլազմային ջեթ, ռենտգենյան քամին լռում է, և հակառակը», — նշել է Ուորիքի համալսարանի թիմի անդամ Ցզյաչեն Ցզյանը:

Ինքնակարգավորում և էներգիայի կայուն արտահոսք

Հետաքրքիր է, որ համակարգից արտանետվող էներգիայի և զանգվածի ընդհանուր ծավալը մնում է գրեթե հաստատուն: Ջեթերն ու քամիները մրցում են միևնույն նյութի համար, բայց գումարային առումով տանում են մոտավորապես նույն քանակությամբ էներգիա: Գիտնականները կարծում են, որ ռեժիմների փոփոխությունը որոշվում է ոչ թե ներհոսող նյութի ծավալով, այլ ակրեցիոն սկավառակի ներսում մագնիսական դաշտերի կոնֆիգուրացիայով: Հենց դրանք են «որոշում», թե արտանետման որ մեխանիզմը կլինի գերիշխող տվյալ պահին:

Նշանակությունը գալակտիկաների համար

Սև խոռոչները պարզապես չեն կլանում գալակտիկաների գազն ու փոշին. դրանք ակտիվորեն կարգավորում են, թե այդ նյութից որքանն է վերադառնում շրջակա տարածություն: Իսկ գազն ու փոշին նոր աստղերի կառուցման հիմնաքարերն են: Այսպիսով, ջեթերի և քամիների «տիեզերական ճոճանակն» ուղղակիորեն ազդում է աստղագոյացման արագության և ամբողջական գալակտիկաների էվոլյուցիայի վրա:

Կարճ ասած

Աստղագետները պարզել են, որ կրկնակի համակարգերի ակտիվ սև խոռոչները չեն կարող միաժամանակ արձակել հզոր ջեթեր և ռենտգենյան քամիներ. դրանք հաջորդաբար փոխում են այս ռեժիմները: Էներգիայի ընդհանուր արտահոսքը մնում է կայուն, իսկ փոփոխությունը կախված է ակրեցիոն սկավառակի մագնիսական դաշտերից: Այս հայտնագործությունը բացատրում է, թե ինչպես են սև խոռոչները կարգավորում աստղագոյացումը և ազդում գալակտիկաների զարգացման վրա: Հետազոտությունը հիմնված է 4U 1630−472 համակարգի եռամյա դիտարկումների վրա:

Հետևեք մեզ՝ այստեղ