Միջուկային զենքի ծանրությունը ժամանակակից աշխարհակարգի նժարին. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է.

Միջուկային զենքը ժամանակակից աշխարհում շարունակում է մնալ ուժի և ռազմաքաղաքական ազդեցության առավելագույն արտահայտման գործիքներից մեկը, որը ձևավորել է ինչպես քսաներորդ դարի կեսերի աշխարհակարգը, այնպես էլ մինչև այսօր թելադրում է միջազգային հարաբերությունների ռազմավարական բալանսը։ Այսօր էլ, չնայած միջուկային զենքի զանգվածային ոչնչացման սպառնալիքին, այն դիտարկվում է որպես ուժի հավասարակշռման հիմնական երաշխիք մեծ տերությունների միջև, հատկապես այն պարագայում, երբ ուժերի դասավորությունը փոխվում է ոչ այնքան դիվանագիտական, որքան տեխնոլոգիական և ռազմաքաղաքական հաշվարկներով։

Ըստ էության, միջուկային զենքը դարձել է ոչ միայն ռազմավարական սպառազինության բաղադրիչ, այլև արտաքին քաղաքականության կարևոր բաղադրամաս, որտեղ զենքի առկայությունը ենթադրում է կոշտ ազդեցության հնարավորություն առանց դրա փաստացի կիրառման։ Սառը պատերազմի ավարտից հետո աշխարհում ձևավորվեց մի բարդ ու հակասական իրավիճակ, երբ մի կողմից՝ միջուկային զինաթափման մասին համաձայնագրեր կնքվեցին ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի միջև, իսկ մյուս կողմից՝ նոր երկրներ սկսեցին միջուկային ծրագրեր զարգացնել։ Հնդկաստանը, Պակիստանը, Հյուսիսային Կորեան, Իրանը տարբեր փուլերում ձգտել կամ ձգտում են միջուկային զենքի միջոցով հատուկ դերակատարություն ստանձնել միջազգային հարաբերություններում։ Սա հանգեցրել է նրան, որ աշխարհն ապրում է ոչ թե միջուկային զինաթափման դարաշրջանում, այլ միջուկային տարածման և վերահսկման խնդիրների հետ կապված մի նոր փուլում։ Այս համատեքստում նկատելի են մի շարք տագնապալի միտումներ։ Առաջինը միջուկային սպառազինության վերակենտրոնացումն է։ ԱՄՆ-ն, Ռուսաստանը, Չինաստանը, ինչպես նաև Հնդկաստանն ու Պակիստանը սրընթաց կերպով արդիականացնում են իրենց միջուկային զինանոցները՝ ներդնելով նոր սերնդի հրթիռներ, գերձայնային միջուկային հարթակներ և արհեստական բանականությամբ կառավարվող հարվածային համակարգեր։ Հատկապես Չինաստանը մեծ արագությամբ համալրում է իր միջուկային զինանոցը՝ նպատակ ունենալով գործող մարտագլխիկների քանակությունը 2030 թվականին հասցնել 1000-ի։ Երկրորդ ուղղությունը միջուկային սպառազինությունը երկրի սահմաններից դուրս՝ դեպի տիեզերք դուրս բերելու ծրագրերի շուրջ է, ինչը շատերը համարում են ապագա հակամարտությունների նոր դաշտ։

Այս պահին ԱՄՆ-ն և Չինաստանը ակտիվորեն աշխատում են տիեզերքում զինված ներկայություն ապահովելու ուղղությամբ, ինչը կարող է ապագայում միջուկային ուժերի բալանսը լրիվ փոխել, հատկապես եթե այդ զինատեսակները վերահսկվում են ոչ միայն մարդու, այլ նաև արհեստական բանականության միջոցով։

Մյուս կարևոր միտումն այս ոլորտում վերաբերում է Միջազգային անվտանգության ինստիտուտների թուլացմանը։ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը, որն, ըստ կանոնադրության, պատասխանատու է համաշխարհային խաղաղության պահպանման համար, վերջին տարիներին գործնականում պարալիզացվել է։ Միջուկային հարցերում ՄԱԳԱՏԵ-ի դերը հաճախ սահմանափակվում է զեկույցներով և դիվանագիտական հայտարարություններով, որոնք հազվադեպ են վերածվում գործնական արդյունքի։ Ի մասնավորի՝ Իրանի միջուկային գործարքի շուրջ զարգացումները վկայում են, որ անգամ միջազգային համաձայնագրերը կարող են չեղարկվել միակողմանի որոշումներով։ Օրինակ՝ ԱՄՆ-ի՝ գործարքից դուրս գալը դրական արդյունք չտվեց ոչ տարածաշրջանային կայունության, ոչ էլ միջուկային զսպման առումով։ Եվ չնայած ամերիկյան ուժերը ռմբակոծեցին իրանական միջուկային և ուրանի հարստացման կենտրոնները, բայց դա չի նշանակում, որ հետագայում միջուկային ծրագիրը չի կարող վերակենդանանալ։ Մյուս կողմից էլ՝ Հյուսիսային Կորեան, անտեսելով բոլոր սահմանափակումներն ու պատժամիջոցները, շարունակեց իր միջուկային ծրագրի զարգացումը՝ նպատակ ունենալով հասնել փոխադարձ ոչնչացման իրական կարողության՝ ԱՄՆ-ի կամ հարավկորեական բանակի դեմ։

Սա խոսում է միջազգային անվտանգության այն ճեղքվածքների մասին, որոնք թույլ են տալիս որոշ պետությունների ռազմականացնել իրենց հզորությունը՝ անտեսելով գլոբալ կանոնները։

Միջուկային զենքի նշանակության մյուս կարևորագույն կողմը նաև այն է, որ այն փոխել է ոչ միայն պատերազմի վարումը, այլ նաև խաղաղության սահմանափակումները։ Եթե Սառը պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ը և ԽՍՀՄ-ը պահպանում էին «փոխադարձ երաշխավորված ոչնչացման» դոկտրինը, այսօր դա վերափոխվել է «մասնակի հարվածների» և «թիրախային ճշգրիտ պատերազմի» հասկացություններով։

Արհեստական բանականության զարգացմամբ պայմանավորված՝ միջուկային հարվածներ հասցնելու հնարավորությունը մի կողմից՝ նոր տեխնոլոգիական հագեցվածության է հասել, իսկ մյուս կողմից՝ դարձել առավել քան ռիսկային, քանի որ որոշումների կայացումը կարող է դրվել համակարգչային ալգորիթմների վրա՝ մարդկային վերահսկողության նվազման պայմաններում։ Սա առաջ է բերում վտանգավոր սցենարներ, որոնցում միջուկային պատերազմը կարող է սկսվել սխալ ազդանշանի, համակարգչային խոտանի կամ կիբերհարձակման հետևանքով։ Այսօր միջուկային զենք ունեցող երկրների միջև հակամարտության հավանականությունը թեև մնում է ցածր, սակայն նոր պայմաններ են ստեղծվում նոր միջուկային մրցավազքի համար։ Եվ այս տեսանկյունից տարբեր տարածաշրջաններում՝ նույնիսկ միջուկային զենքից զուրկ, հակամարտությունների ընդլայնումը կարող է իր մեջ ներառել նաև միջուկային զենքի տիրապետող երկրների՝ մեծացնելով միջուկային պատերազմի հավանականությունը։ Ամենավտանգավոր հակամարտությունն այս պահին շարունակում է մնալ Ուկրաինայում ընթացող պատերազմը, քանի որ այն կարող է վերաճել ՆԱՏՕ-Ռուսաստան բախման, որում ներգրավված կլինեն նաև երկու խոշոր միջուկային տերությունները՝ ԱՄՆ-ը և Ռուսաստանը։

Ապագա աշխարհակարգի ձևավորման գործում մեծ դերակատարություն է ունենալու այն հանգամանքը, թե ինչպիսին կլինի միջուկային զենքի նկատմամբ մոտեցումը։ Եթե չձևավորվեն նոր, ճկուն, հավասարակշռված ու համընդհանուր հսկողությամբ մեխանիզմներ, ապա քաոսային իրավիճակը միջուկային սպառազինությունների ոլորտում կարող է մարդկության համար անդառնալի կորուստների ու վնասների պատճառ դառնալ։

ԱՐԹՈՒՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում