Պոեզիան իբրև պատգամ. Արմեն Մարտիրոսյանի 80-ամյակին

Ստեղծագործությունը վերլուծելուց առաջ պետք է ճանաչել հեղինակին: Երևանի պետական համալսարանն օգնեց ինձ, որ ճանաչեմ մեր այսօրվա գրողներին: Եվ նրանց շարքում շատ հետաքրքրական մի անուն` Արմեն Մարտիրոսյան: Անդրադառնանք  իր շատ տպավորիչ գործերից մեկին` «ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ» բանաստեղծությանը:

Արմեն Մարտիրոսյանը ծնվել է Լոռվա գեղեցիկ աշխարհում` Կիրովական (այժմ` Վանաձոր) քաղաքում։ 1964-ին ավարտել է Երևանի մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը, այնուհետև աշխատել  Կիրովականի համար  N 8 դպրոցում որպես ուաուցիչ, 1966-1967 թվականներին՝ Երևանի ժամացույցի գործարանի բազմատպաքանակ թերթում՝ որպես պատասխանատու քարտուղար։ Եղել է  ռադիոհեռուստատեսության պետական կոմիտեի խմբագիր, աշխատել է «Հորիզոն», «Հայ զինվոր» թերթերում, «Նոր դար» ամսագրում։ Արմեն Մարտիրոսյանի բանաստեղծությունները թարգմանաբար լույս են տեսել տարբեր լեզուներով։ Տաղանդավոր պոետը մահացել է 2009 թվականին` 66 տարեկան հասակում:

«ԵՂԻՇԵ ՉԱՐԵՆՑ» բանաստեղծության մեջ տեսնում ենք Չարենցի ստեղծագործության հավերժական արժեքն ու նշանակությունը, որը խորությամբ գիտակցվել է մտավորականի կողմից։ Նա Չարենցին «արքա» է կոչում, ով մարդկանց տալիս է մագաղաթյա նշխար։ Առաջին քառատողում հանդիպում են «ծիածան», «կամարակապ աշխարհ» բառերը, որոնցում ամբողջանում է Չարենցի կերպարը, ով իր բոցավառ էությամբ թափանցելով մարդկանց հոգիները` ջերմացնում է այն։ Իսկ արդեն երկրորդ տան մեջ  մեր առջև երևում է ողբերգական  Չարենցը, ով շատ արհավիրքների միջով է անցել, բայց չի չարացել, այլ իր «բոբիկ» ոտքերով փնտրել է «կամարակապ աշխարհ», այսինքն փնտրել է հույսի և փրկության ուղին.

Մոմի լույսն է ելնում` ծիածանի սովոր,

և նկարում հոգում կամարակապ աշխարհ.

«Ես եմ արքան միակ` հեռու և մերձավոր,

որ տալիս է մարդկանց մագաղաթյա նշխարհ»:

 

Եվ անձրևից հերկի, և արևից հետո

Մոմի դողդոջ լույսով ծիածանված մատուռ,

և մի ճերմակ թախիծ, որ իր բոբիկ ոտով

որոնում է վանքում կամարակապ մի դուռ:

 

Պիտի մտնի վանքի բաց դռներով մի օր

և գրքերը չափի, ինչպես քամու նժար.

քո տվածից արդեն շատ ենք մենք բախտավոր,

մեզ շատ տվիր, Տեր իմ, թախիծների նշխար:

Չարենցն է, ով պիտի մտնի հայոց վանքի բաց դռներով և մեր գրքերին խաղաղություն  տա, այսինքն  հանի մոռացությունից և իր հրաշունչ ոգին փոխանցի ընթերցողին։

Արմեն Մարտիրոսյանը նկարագրում է, թե ինչպես են հին գրքերը սայլով իջեցնում մեր սարերից` շարելով «արնաներկ հասկեր», որոնք մեր պատմության խոսուն վկաներն են։ Եվ իսկապես, Չարենցն եկավ մեր այս տխուր աշխարհը գունավորելու ու լցնելու իր վառ էությամբ։ Շատ գրքեր գրվում են հոգնած ձեռքերով և թաղված են անքանակ շիրմատների կողքին։

Բայց մենք հանում ենք մեր մեջ արքայաբար թաղվածներին և բաժանում ենք մարդկանց մագաղաթյա նշխար։

«Գործի՛ր ինքնահնար, ամուր թմբկաթաղանթ՝ դիմանալու համար ամեն եղանակի» այս տողով հեղինակն ասում  է, որ մենք պետք է կարողանանք ամեն ինչի դիմանալ: Չարենցը շատ արհավիրքներ է տեսել, բայց ամեն ինչ տեսնելով չի պղծել իր շուրթերն անեծքով, որն անում են այսօրվա գրողներից շատերը.

Բոբիկ ոտի համար բաց են դռները փակ,

Ինչպես Երուսողեմ տանող անապատում,

վանքի խցում շարված ծանր սալահատակ

և առավել ծանր` գրքեր թախծապատում:

 

Եվ իջնում է սայլը, իջնում լանջով Մասսյաց`

հին գրքերով բարձված և հնօրյա լացով,-

դիմավորիր նրան մի սկուտեղ պարզած`

քո խոսքերից քամված մաքուր աղ ու հացով:

 

Մագաղաթյա գրքեր, թախծապատում և մերկ-

իջնող սայլի վրա և աչքերում մոլոր,

շարում են չոր հասկեր դեղին և արնաներկ,

իբրև մեր պատմության խոսուն հուղարկավոր:

Արմեն Մարտիրոսյանը դիմում է Չարենցին, որ իբրև թագակիր արև Չարենցը վերադառնա՝ որպես արձակուրդից եկած հարդագողի ճամփորդ՝ բազմած մեր պոեզիայի հավերժական սայլին։ Չարենցի ճանապարհը երկար չտևեց... Նա հնարավորություն չունեցավ հոգսերից ազատվելու՝ չկարողացավ ապրել իբրև կանաչ Չարենց։  Կրեց իր վիշտը արքայաբար` և հիմա մեր մեջ է իբրև մագաղաթյա նշխար.

Եվ թագավոր իբրև, և թագակիր արև,

Աստծո խաչը` շնորհ քեզ հետ մենակ դու տար,

որ ժամանակ և ժամ քեզ ուղեկցեն իբրև

մանրիկ, փոքրիկ, մանրիկ պոետների վտառ:

 

Վերադարձիր դու մեզ որպես աստեղնային

արձակուրդից եկած Հարդագողի ճամփորդ`

բազմած մեր քերթության հավերժական սայլին,

որ ճանապարհ ունի ուղիղ և խորդուբորդ:

 

Եվ ո՞վ գիտի, գուցե բախտ է աստեղնային,

որ ճանապարհը քո երկար քեզ չարչարեց,

որ բարձրանաս հոգսից առօրեական և հին,

իբրև կանաչ, կանաչ, իբրև կանաչ Չարենց:

 

Արքայական միայն գերեզմանի սովոր,

սովոր և կրելու վիշտը արքայաբար,

մենք հանում ենք մեր մեջ թաղվածներին բոլոր,

և բաժանում մարդկանց մագաղթյա նշխար:

Բարդ աշխարհ է բացում մեր առաջ Արմեն Մարտիրոսյանը, շատ բան մնում է անհասկանալի, բայց մի բան պարզ է` մեր օրերի բանաստեղծը` իմ ժամանակակից Արմեն Մարտիրոսյանը ապրում ու շնչում է Չարենցով, ուժեղ է Չարենցով: Սա ինձ համար ամենակարևոր դասն է` եթե ուզում ենք ուժեղ հայրենիք ունենալ, պիտի սովորենք մեր մեծերից, սիրենք մեր մեծերին, դառնանք նրանց աշակերտները, հավատարիմ մնանք նրանց պատգամներին:

ԹԱՄԱՐԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ

Լուսանկարում՝ հեղինակը