Զանգի, պաշտպան հրավիրելու և լռելու իրավունք. կասկածյալի և մեղադրյալի իրավունքների մասին. «Փաստ»

«Փաստ» օրաթերթը գրում է

Ոչ մեկ անգամ ենք համոզվել, որ պաշտպանված ենք այն դեպքում, երբ գիտենք մեր իրավունքները և պարտականությունները: Փաստաբանների հետ պարբերական զրույցների ընթացքում «Փաստն» իր ընթերցողներին կներկայացնի նրանց իրավունքները, ինչպես նաև մեկնաբանություններ, թե քայլերի ինչ հերթականությամբ շարժվել կոնկրետ դեպքերում:Մեր այս համարում «Քեշիշյան և գործընկերներ» փաստաբանական գրասենյակի փաստաբան Վահագն Քեշիշյանը պարզաբանում է, թե ինչ իրավունքներ ունի կասկածյալը, որ պահից է նա դառնում մեղադրյալ և այլն: Այս ամենի մասին հերթականությամբ:

Քեշիշյանը նշում է՝ կասկածյալ է այն անձը, որը ձերբակալվել է հանցանք կատարելիս կամ դրանից հետո, որի նկատմամբ մինչև մեղադրանք առաջադրվելն ընտրվել է խափանման միջոց: «Կասկածյալն իրավունք ունի իմանալու, թե ինչում է կասկածվում, իմանալ արարքի և՛ փաստական, և՛ որակական կողմը, այսինքն՝ ինչի համար են իրեն բերման ենթարկել ոստիկանական բաժանմունք, ինչում է նա կասկածվում և ինչ իրավունքներ ունի: Երբ անձին տանում են բաժին, երեք ժամվա ընթացքում պետք է կազմվի ձերբակալման արձանագրություն, որտեղ պետք է հստակ արտացոլվեն վերջինիս իրավունքները և պարտականությունները: Կասկածյալն իրավունք ունի ցուցմունք տալու կամ ցուցմունք չտալու, պայմանականորեն ասենք՝ «իրավունք ունի սուտ խոսելու»:

Եթե անձը որևէ հանցանք է կատարել, նա իրավունք ունի ժխտելու այդ փաստը, բայց եթե խոսքը մեկ այլ անձի հանդեպ ակնհայտ սուտ մատնության մասին չէ: Անձը կասկածյալի կարգավիճակում իրավունք ունի գտնվել 72 ժամ, դրանից հետո նրան պետք է կա՛մ մեղադրանք առաջադրվի, կա՛մ էլ վերացվի նրա անազատության մեջ գտնվելը: Բայց օրենքում կա նաև հետևյալ տարանջատումը. եթե ընտրվել է մի խափանման միջոց, որով չի սահմանափակվել անձի ազատ տեղաշարժի իրավունքը, ապա նա կասկածյալի կարգավիճակով կարող է մնալ յոթ օր: Եթե յոթ օր հետո մեղադրանք չառաջադրվեց, օրենքի ուժով նա ձեռք է բերում արդարացվածի կարգավիճակ: Իսկ եթե նա անազատության մեջ է գտնվում 72 ժամ, ինչից հետո նրան մեղադրանք չի առաջադրվում, ապա անազատության մեջ գտնվելու փաստը համարվում է ապօրինի:

Երբ անձին բերման են ենթարկում ոստիկանական բաժին, նրան առաջին հերթին պետք է ներկայացնեն ձերբակալման հիմքերը և պայմանները: Պետք է կազմվի ձերբակալման արձանագրություն՝ հստակ օրով, ժամով, տեղով: Այդ ժամանակ կատարվում է անձնական խուզարկություն՝ պարտադիր ընթերակաների մասնակցությամբ: Վերջիններս ստորագրում են նույն այդ արձանագրության մեջ: Երբ քաղաքացուն բերման են ենթարկում, նրան ծանոթացնում են իր իրավունքների և պարտականությունների հետ: Երբ արդեն հստակ է, որ նա կասկածվում է ենթադրյալ հանցագործությունը կատարելու մեջ, նա այդ պահից իրավունք ունի պահանջելու փաստաբան: Անձը պաշտպան հրավիրում է կա՛մ իր միջոցներով, կա՛մ էլ միջոցներ չունենալու դեպքում պետությունը նշանակում է հանրային պաշտպան»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասում է Քեշիշյանը:

Հավելում է՝ կասկածյալն ունի զանգի իրավունք: «Հաճախ են լինում դեպքեր, երբ մարդն առաջին անգամ ոստիկանությունում հայտնվելով խուճապի է մատնվում, չգիտի՝ ինչ անել: Լինում են դեպքեր, երբ ոստիկանությունը չարաբաստիկ եղանակներով սկսում է օգտվել այդ փաստից, ասելով՝ պաշտպանն ինչ ես անում, միևնույնն է՝ հիմա գնալու ես տուն, այդպես ժամերն անցնում են, և խախտվում են քաղաքացու իրավունքները: Եթե անձն ի սկզբանե հայտնում է, որ ցանկանում է ունենալ պաշտպան, բայց, այդ փաստն անտեսելով, կատարվում են որոշակի գործողություններ հետաքննչական կամ նախաքննչական մարմնի կողմից, այդ պահից սկսած տեղի է ունենում օրենքի կոպիտ խախտում»,-նշում է մեր զրուցակիցը: Հետաքրքրվում ենք՝ եթե բերման է ենթարկվել օտարերկրյա քաղաքացի, ինչ գործողություններ պետք է արվեն այս պարագայում: «Նախ համապատասխան ժամկետում տեղյակ են պահում տվյալ երկրի հյուպատոսարանին կամ դեսպանատանը, անհապաղ հրավիրվում է թարգմանիչ, որը ներկայացնում է, թե կասկածյալն ինչ իրավունքներ ունի, ինչի համար է բերման ենթարկվել և այլն»,-հավելում է փաստաբանը՝ շեշտելով, որ երբ անձի ազատությունը սահմանափակվում է, նա իրավունք ունի դա վիճարկելու.

«Անհրաժեշտ է հիմքերի և պայմանների միաժամանակյա առկայություն: 72 ժամը լրանալիս կամ էլ այդ ընթացքում անձին մեղադրանք են առաջադրում և խափանման միջոց ընտրում: Դրանցից ամենախիստը կալանավորումն է: Այս կերպ նրան հասարակությունից մեկուսացնում են: Խափանման այս միջոցը կիրառում է բացառապես դատարանը՝ քննիչի միջնորդության հիման վրա: Շեշտում եմ՝ կալանավորումը կիրառվում է կալանավորման հիմքերի և պայմանների միաժամանակյա առկայության դեպքում, խոսքը հիմնավոր կասկածի մասին է: Հիմնավոր կասկածն անձի առնչակցությունն է կատարված ենթադրյալ դեպքին:

Օրինակ՝ տեղի է ունեցել գողություն, անձը այդ գողության ժամանակահատվածում գտնվել է նույն վայրում կամ մոտակայքում և այլն: Սա հիմնավոր կասկածն է: Դատարանը խափանման միջոց կիրառելու դատական նիստի ժամանակ չի քննարկում անձի մեղավորության հարցը: Քննարկում է բացառապես հիմնավոր կասկածի և կալանավորման հիմքերի առկայությունը: Եթե կա հիմնավոր կասկածը, դատարանն անդրադառնում է հիմքերին: Օրինակ՝ ինչ կանի անձն ազատության մեջ գտնվելու ժամանակ՝ կթաքնվի, կխոչընդոտի, նոր հանցանք կգործի, հետքերը կվերացնի և այլն: Միայն հիմնավոր կասկածի և հիմքերի առկայության դեպքում կալանավորումը կհամարվի իրավաչափ»,-ասում է փաստաբանը:

Ընդգծում է՝ երբ անձին մեղադրանք են առաջադրում, վարույթն իրականացնող մարմինը որոշում է կայացնում, որպեսզի վերջինիս տվյալ քրեական գործով ներգրավվի որպես մեղադրյալ: «Մեղադրյալի իրավունքներն ու պարտականություններն էականորեն չեն տարբերվում կասկածյալի իրավունք-պարտականությունից: Թե՛ կասկածյալը, թե՛ մեղադրյալն իրավունք ունեն ունենալու պաշտպան, պաշտպանվելու ինքնուրույն, իրավունք ունեն լռելու, ամենաէական իրավունքը, որը չի կարող մեկնաբանվել ի վնաս կասկածյալի կամ մեղադրյալի: Իրավունք ունեն հրավիրելու իրենց ցանկացած պաշտպանին, որպեսզի նա օրենքով չարգելված տարբերակով նրանց իրավաբանական օգնություն ցուցաբերի»,-եզրափակում է Վահագն Քեշիշյանը:

Լուսինե Առաքելյան

Մանրամասները՝ «Փաստ» օրաթերթի այսօրվա համարում