Թուր­քի­ա­յի ծա­վա­լա­պաշ­տա­կան հա­վակ­նու­թյուն­նե­րը և մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թյան թողտ­վու­թյու­նը

Past.am

Աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան տե­սան­կյու­նից ներ­կա­յումս խո­շոր գոր­ծըն­թաց­ներ են տե­ղի ունե­նում, որոնք նկա­տե­լի են ոչ մի­այն հա­մաշ­խար­հա­յին, այ­լև տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին մա­կար­դա­կով։ Այս­պես կոչ­ված հետ­կո­րա­նա­վի­րու­սա­յին աշ­խար­հում որոշ երկր­ներ բա­ցա­հայտ հա­վակ­նու­թյուն­ներ են ներ­կա­յաց­նում իրենց ազ­դե­ցու­թյան գո­տի­ներն ընդ­լայ­նե­լու ուղ­ղու­թյամբ։

Իսկ այդ երկր­նե­րից ամե­նա­ակ­տի­վը Թուր­քի­ան է, որը բազ­մա­վեկ­տոր հա­վակ­նու­թյուն­նե­րով է աչ­քի ընկ­նում։ Ժա­մա­նակ կար, երբ Թուր­քի­ա­յի արտ­գործ­նա­խա­րար, ապա վար­չա­պետ Դա­վու­թօղ­լուի կող­մից շրջա­նա­ռու­թյան մեջ դրվեց «զրո խնդիր­ներ հա­րև­ան­նե­րի հետ» ար­տա­քին քա­ղա­քա­կան մո­տե­ցու­մը, որի գլխա­վոր նպա­տակն էր լի­նե­լու հա­րև­ան երկր­նե­րի հետ հա­րա­բե­րու­թյուն­նե­րի կար­գա­վո­րու­մը և գոր­ծըն­կե­րա­յին մի­ջա­վայ­րի ձև­ա­վո­րու­մը, բայց ներ­կա­յումս իրա­վի­ճա­կը բո­լո­րո­վին այլ է։

Թուր­քա­կան պե­տու­թյունն այ­սօր խնդիր­ներ ունի գրե­թե բո­լոր հա­րև­ան­նե­րի, այդ թվում՝ տա­րա­ծաշր­ջա­նում ներ­կա­յաց­ված երկր­նե­րի հետ, ին­չի ար­դյուն­քում առ­կա հա­կա­սու­թյուն­նե­րը խո­րա­նում են Աֆ­րի­կա­յից՝ Լի­բի­ա­յից մին­չև Կով­կաս և Պար­սից ծո­ցի արա­բա­կան երկր­ներ ըն­կած տա­րած­քում։

Լի­նե­լով ՆԱ­ՏՕ-ի հա­րա­վա­յին թևը և ունե­նա­լով հզոր ռազ­մա­կան ուժ՝ Թուր­քի­ան շա­հագրգռ­ված է հա­կա­մար­տու­թյուն­նե­րի և ռազ­մա­կան բա­խում­նե­րի առ­կա­յու­թյամբ, քա­նի որ դրանք իրեն հնա­րա­վո­րու­թյուն են տա­լիս մի­ջամ­տել դրանց լուծ­մա­նը ու ազ­դե­ցու­թյունն ընդ­լայ­նե­լու հնա­րա­վո­րու­թյուն ստա­նալ։

Նախ­կի­նում դժվար էր պատ­կե­րաց­նել, որ Ան­կա­րան այդ­պի­սի մեծ աշ­խար­հագ­րու­թյամբ հա­վակ­նու­թյուն­ներ կա­րող է դրսև­ո­րել։ Դա կախ­ված է ոչ մի­այն այն հան­գա­ման­քից, որ տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում ավե­լա­ցել է Թուր­քի­ա­յի տնտե­սա­կան, ռազ­մա­կան և դե­մոգ­րա­ֆի­ա­կան նե­րու­ժը, այ­լև նրա­նից, որ Ան­կա­րա­յի գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը բա­վա­րար կոշտ մի­ջազ­գա­յին ար­ձա­գան­քի չեն հան­դի­պում։

Այս­պես, Թուր­քի­ան, օգ­տա­գոր­ծե­լով սի­րի­ա­կան հա­կա­մար­տու­թյան գոր­ծո­նը, քուրդ զի­նյալ­նե­րի դեմ պայ­քա­րի ան­վան տակ ներ­խու­ժում­ներ է կազ­մա­կեր­պում Սի­րի­ա­յի հյու­սիս՝ խախ­տե­լով այդ երկ­րի ինք­նիշ­խա­նու­թյու­նը և սպառ­նա­լիք ստեղ­ծե­լով այն­տեղ բնակ­վող քա­ղա­քա­ցի­նե­րի անվ­տան­գու­թյան հա­մար։ Թուր­քի­ան քուրդ զի­նյալ­նե­րի դեմ պայ­քա­րե­լու քո­ղի ներ­քո ներ­խու­ժում է նաև Իրա­քի հյու­սի­սա­յին շրջան­ներ, որոնք հա­րուստ նավ­թա­յին ռե­սուրս­ներ ունեն։

Մի քա­նի ան­գամ ռազ­մա­կան ներ­խու­ժում­ներ կազ­մա­կեր­պե­լով հա­րև­ան այս երկր­նե­րում՝ Թուր­քի­ան տե­սավ, որ մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թյան կող­մից իր նկատ­մամբ կոշտ մի­ջոց­ներ կամ պատ­ժա­մի­ջոց­ներ չեն կի­րառ­վի, ըն­դա­մե­նը մի քա­նի դա­տա­պար­տող հայ­տա­րա­րու­թյուն կա­րող են անել, իսկ հե­տո դրանք էլ կմո­ռաց­վեն։

Դրա­նից հե­տո Թուր­քի­ան փոր­ձեց ընդ­լայ­նել իր մի­ջամ­տու­թյան աշ­խար­հագ­րու­թյու­նը և մաս­նակ­ցու­թյուն ունե­նալ նաև Լի­բի­ա­կան հա­կա­մար­տու­թյան ծա­վալ­մա­նը՝ այն­տեղ զորք ուղար­կե­լու մի­ջո­ցով։ Եվ տես­նե­լով, որ իրենց գոր­ծո­ղու­թյուն­ներն ար­դյունք ունե­նում են, ու Թուր­քի­ան գոր­ծոն է դառ­նում Լի­բի­ա­յում, Ան­կա­րա­յի ախոր­ժակն ավե­լի բաց­վեց։

Թուր­քա­կան իշ­խա­նու­թյուն­նե­րը որո­շե­ցին մի­ան­գա­մից իրենց ազ­դե­ցու­թունն ընդ­լայ­նել եր­կու ուղ­ղու­թյուն­նե­րով։ Մի կող­մից Մի­ջերկ­րա­կան ծո­վի՝ տրան­զի­տա­յին առու­մով կա­րև­որ և էներ­գե­տիկ ռե­սուրս­նե­րով հա­րուստ արև­ե­լյան հատ­վա­ծը վերց­նել իրենց վե­րահս­կո­ղու­թյան տակ, ին­չը Հու­նաս­տա­նի հետ հա­կա­սու­թյուն­նե­րի պատ­ճառ դար­ձավ, իսկ մյուս կող­մից ընդ­լայ­նել իր ազ­դե­ցու­թյու­նը Հա­րա­վա­յին Կով­կա­սում՝ Ադր­բե­ջա­նին հրահ­րե­լով Հա­յաս­տա­նի և Ար­ցա­խի դեմ ռազ­մա­կան գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի։

Սա­կայն Արև­ե­լյան Մի­ջերկ­րա­կա­նի հար­ցում Թուր­քի­ան հան­դի­պեց կոշտ մի­ջազ­գա­յին ար­ձա­գան­քի, ան­գամ այդ երկ­րի նկատ­մամբ պատ­ժա­մի­ջոց­ներ սահ­մա­նե­լու հար­ցը նե­րառ­վեց ԵՄ երկր­նե­րի օրա­կարգ։ Ար­դյուն­քում թուր­քա­կան կող­մը ստիպ­ված եղավ ժա­մա­նա­կա­վո­րա­պես նա­հան­ջել և Արև­ե­լյան Մի­ջերկ­րա­կա­նի ջրե­րից դուրս հա­նել իր հե­տա­խու­զա­կան նա­վը։

Արև­ե­յան Մի­ջերկ­րա­կա­նի հար­ցում ժա­մա­նա­կա­վոր դա­դա­րը Թուր­քի­ան փոր­ձում է օգ­տա­գոր­ծել Ար­ցա­խյան հա­կա­մար­տու­թյու­նը թե­ժաց­նե­լու և Ադր­բե­ջա­նին իրե­նից կախ­վա­ծու­թյան մեջ գցե­լու նպա­տա­կով։ Այս հա­կա­մար­տու­թյան մեջ ներգ­րավ­վե­լու հար­ցում Թուր­քի­ա­յի գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րի շուրջ մի­ջազ­գա­յին ար­ձա­գանք­նե­րը բա­վա­րար չեն։

ԱՄՆ-ի, ԵՄ-ի և Ռու­սաս­տա­նի կող­մից ար­ված հայ­տա­րա­րու­թյուն­նե­րում խոս­վում է ըն­դա­մե­նը հա­կա­մար­տու­թյան գո­տում ար­տա­քին մի­ջամ­տու­թյու­նը բա­ցա­ռե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թյան մա­սին։ Սա­կայն նման իրա­վի­ճա­կում անհ­րա­ժեշտ է, որ մի­ջազ­գա­յին հան­րու­թյու­նը շատ կոշտ հայ­տա­րա­րու­թյուն­նե­րով դա­տա­պար­տի Թուր­քի­ա­յի գոր­ծո­ղու­թյուն­նե­րը և պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րի փա­թեթ­ներ դնի կի­րա­ռու­թյան մեջ, մի­այն այդ դեպ­քում Թուր­քի­ան կդա­դա­րի քի­թը խո­թել իրեն չվե­րա­բե­րող հար­ցե­րի մեջ։

Ար­տակ Գալս­տյան