«Հան­դի­պում­նե­րը զրո­յա­կան ել­քով էին»

Արցախյան խնդրի շուրջ մի շարք հանդիպումներ եղան անցնող տարում, քիչ չէին նաև հայտարարությունները, որոնք որոշ դեպքերում նաև իրարամերժ որակումը ստացան։ Թե ի՞նչ տեղաշարժեր, ի՞նչ արդյունքներ եղան այս ընթացքում, փորձել ենք ամփոփել քաղաքագետ Էմիլ Օրդուխանյանի հետ զրույցում։ 

«Եթե նայում ենք օրակարգին և շեշտադրումներին, ապա հայկական կողմի պարագայում տեսանք Արցախին բանակցային սեղանի շուրջ վերադարձնելու մասին պաշտոնական հայտարարություն, բայց բանակցային գործընթացում փաստացի Արցախի մասնակցության մասով որևէ իրողություն չարձանագրվեց։ 

Մենք տեսանք Արցախյան խնդրի քննարկումների աշխուժություն, ինչը բնական էր. եթե որևէ պետությունում քաղաքական իշխանություն է փոխվում, միջնորդական առաքելություն իրականացնողները որոշակի շահագրգռություն են տեսնում քաղաքական իմաստով։ 

Այսինքն, փորձում են հասկանալ, թե կլինե՞ն արդյոք հարցերի և ձևաչափի վերաբերյալ ճշգրտման, վերանայումների առաջարկներ, թե՞ ոչ»,-«Փաստի» հետ զրույցում ասաց քաղաքագետը՝ հավելելով, որ նշված հանգամանքն ավելի է ակտիվացնում Արցախյան հարցի շուրջ քաղաքական կամ բանակցային գործընթացը։ 

«Այդուհանդերձ, մենք, ինչպես նախկինում, այսօր ևս մեկ հստակ արձանագրում ենք տեսնում առ այն, որ հանդիպումները զրոյական ելքով էին։ 

Խոսքը նաև վերջին՝ Բրատիսլավայում տեղի ունեցած հանդիպման մասին է։ Զրոյական եմ որակում, որովհետև բանակցությունը, որպես գործընթաց, տեղի է ունենում, քննարկվում է, բայց որպես արդյունք ձևակերպումներ չեն լինում։ 

Այստեղ խնդիրն ինձ համար ակնհայտ է. ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը, տարածքային ամբողջականությունը և ուժի չկիրառման սկզբունքները, որոնք դրված են բանակցության հիմքում, իրարամերժ են։ Միևնույն ժամանակ նաև բանակցային գործընթացը տապալող դրույթներ են։ 

Այդ սկզբունքների շուրջ բանակցությունները, վերջին հաշվով, հանգեցրել են ապրիլ յան քառօրյային, որից հետո կար բանակցային գործընթացի թե՛ ձևաչափը, թե՛ բովանդակությունը վերանայելու անհրաժեշտությունը, որովհետև այդ սկզբունքների՝ մեկը մյուսին հակադրումն արդեն իսկ կոնֆլիկտածին է։ 

Հարց է ծագում, թե ինքնորոշման իրավունքը ո՞ր տարածքում պետք է իրացվի, եթե կա տարածքային ամբողջականության խնդիր։

 Ըստ էության, դե ֆակտո, Արցախյան խնդիրը ես համարում եմ լուծված այն իմաստով, որ այսօր Արցախի Հանրապետությունը, որպես պետական միավոր, սուբյեկտ, ունի պետականության բոլոր ենթակառուցվածքները, բոլոր ինստիտուտները։ 

Այդ ամենի դե ֆակտո գոյությունն իրական առհավատչյան ու փաստաթուղթն է։ Զուգահեռ՝ Ադրբեջանը չի հրաժարվում իր մոտեցումներից։ Եվ, բնականաբար, ներկա պահին ակնկալել այնպիսի լուծում, որն այսօրվա պարագայում ընդունելի կլինի Հայաստանի, Արցախի և Ադրբեջանի ժողովրդի համար, հնարավոր չէ։ 

Մենք մեզ համար Արցախի հարցում պետք է սահմանենք հստակեցումներ և կոնստանտներ»,նշեց Է. Օրդուխանյանը՝ հավելելով, որ եթե խոսում ենք ինքնորոշմամբ, ապա առաջին հերթին հենց ինքնորոշումը պետք է լինի։ 

«Վերջին հաշվով, ինքնորոշվող սուբյեկտն էլ ինքն իր տարածքային ամբողջականության հարցը պետք է բարձրացնի։ 

Օրինակ՝ կարելի է նույն տարածքային ամբողջականությունը մեկնաբանել Արցախի՝ որպես ինքնորոշվող, պետական միավորի տարածքային ամբողջականության համատեքստում, որովհետև այդ պետությունը չի կարող գնալ և այլ տարածքում ինքնորոշվել՝ փաստացի գոյություն ունենալով նաև իր բնակչությամբ»,-շեշտեց մեր զրուցակիցը։ 

Այդ համատեքստում նա անդրադարձավ շրջանառության մեջ դրված «Արցախի ադրբեջանական համայնքի» բանակցություններին մասնակցելու թեզին։ 

«Եկեք մի բան հասկանանք. մինչև կոնֆլիկտի սրացումն Արցախում բնակչության մեծամասնությունը հայ է եղել։ Մենք կոնֆլիկտի սրացումներ երբեմն տեսնում ենք, բայց պայմանական իմաստով արդեն հետկոնֆլիկտային շրջանում բնակչությունն ամբողջությամբ հայ է։ 

Այսինքն, անիմաստ է խոսել Արցախի ադրբեջանական համայնքի մասին, որովհետև նույն տրամաբանությամբ կարելի է խոսել Բաքվի, Սումգայիթի և, ըստ էության, Ադրբեջանի հայկական համայնքների մասին։

 Այնպես որ, մեր շեշտադրումները պետք է լինեն ավելի շատ Արցախի ինքնորոշման իրավունքի գերակայությամբ։ 

Բացի այդ, պետք է հզորացնենք պետությունը, բանակը, որովհետև այն պետությունը, որը չի կարող հաղթել պատերազմը բոլոր ուղղություններով, չի կարող կանխել կամ զսպել այդ պատերազմը։ Խաղաղության բանաձևը, ըստ իս, սա է։ 

Մեր որդեգրած դիրքորոշումը ոչ թե կոշտ, այլ հստակ պետք է լինի. խաղաղությունն, իհարկե, լավագույն ձեռքբերումը կլինի, այն լավագույն ելքն է, բայց եթե խաղաղության ձգտումը միակողմանի է, որքան էլ խաղաղությունը մեզ համար բաղձալի լինի, միևնույն է, այն չի հաստատվելու այս ձևաչափով։ 

Այդ խաղաղությունը կարող է պարտադրվել միայն վերոնշյալ բանաձևով»,-եզրափակեց մեր զրուցակիցը։

 

ԱՆՆԱ ԲԱԴԱԼՅԱՆ