Հայ–թուրքական արձանագրություններով Հայաստանը հաստատեց, որ ճանաչում է Թուրքիայի սահմանները

«Փաստ» օրաթերթի  հյուրն է քաղաքագետ Հայկ Մարտիրոսյանը

 

– Պարոն Մարտիրոսյան, մեր իշխանությունները ի՞նչ փորձեցին անել կամ ասել՝ հայ–թուրքական արձանագրությունները նախաձեռնելով:

– Չգիտեմ: Տրամաբանություն չկար այդ ամենի մեջ: Կամ՝ կար, բայց դա հասկանալի էր միայն այդ խաղը խաղացողներին: Ես կարող եմ միայն կռահել, որ կար մեծագույն մղում՝ Արևմուտքին ցույց տալու, որ Հայաստանը աշխարհի ամենախաղաղասեր, ամենազիջող, ամենահեզ, ամենաներողամիտ և ամեն տեսակի կոնֆլիկտներն ամենաշատ ատող երկիրն է աշխարհում:

Նաև՝ թերևս երկրի վատացող վիճակը յուրովի փրկելու տեսլականն անցնում էր Թուրքիայի սահմանով, որի բացվելու հետ բազում անձինք մոլորությամբ տնտեսական ծաղկման հույսեր էին կապում: Եվ ներկայում ևս կապում են:

Իհարկե, պետք է այս հարցը դիտարկել նաև առավել լայն կոնտեքստի մեջ: Հայաստանի իշխանությունն ավանդաբար այն սխալական համոզմունքին է, թե դիվանագիտությամբ կամ քաղաքական տարբեր հնարքներով հնարավոր է անզիջում թշնամու հետ հաշտվել: Բայց ավելի հաճախ, ցավոք, դա անհնարին է: Բազում երկրներ հասկացել են սա: Իսկ Հայաստանում ավանդաբար շատ հեռու են դեռևս այս պարզ ճշմարտությունից:

 

– Արձանագրություններն ի՞նչ տվեցին և ինչո՞վ խանգարեցին մեզ մեր արտաքին քաղաքական հարցերն իրականացնելու ճանապարհին:

– Թուրքիային դա առավելություն տվեց: Իսկ Հայաստանին ցույց տվեց իր թուլությունը: Նաև՝ արձանագրությունները գործիք դարձան Թուրքիայի ձեռքին: Թուրքերը Հայաստանի հետ գեղեցիկ և խելացի խաղ խաղացին և, ի վերջո, այն չվավերացրեցին: Հենց սկզբից էլ մտադիր չէին վավերացնել:

Փոխարենը, Հայաստանը ցույց տվեց, որ Թուրքիային չի դիտում որպես սպառնալիք և արդեն առաջին անգամ փաստաթղթով ըստ էության հաստատեց, որ ճանաչում է Թուրքիայի սահմանները: Դա ամենավտանգավոր և ամենաանթույլատրելի քայլն էր, որը դեռ իր մասին հիշեցնելու է տասնամյակների, եթե ոչ՝ հարյուրամյակների ընթացքում:

Իսկ թե ի՞նչ տվեց Հայաստանին՝ դժվար չէ հասկանալ: Տվեց դաս, որն այդպես էլ Հայաստանը չսերտեց: Հիմա էլ նույն ոճով խոսում է Ադրբեջանի հետ՝ հնարավոր խաղաղ լուծման վերաբերյալ: Չկա՛ նման հնարավորություն: Ցավոք սրտի, շա՛տ ցավոք սրտի, չկա՛: Եվ դա Թուրքիայի ու Ադրբեջանի, ո՛չ թե Հայաստանի ընտրությունն է:

 

– Իսկ ինչո՞ւ է հետկանչի հարցը դրվում հիմա: Ավելի որոշակի՝ մինչև գարուն: Ժամանակի առումով ենթատեքստ չփնտրե՞նք:

– Դարձյալ չգիտեմ: Գուցե, որովհետև, ինչ–որ հրաշքով Երևանում որոշ հետևություններ անելու մղո՞ւմ է առաջանում: Նաև հնարավոր է՝ Երևանն անհանգստացած է Անկարա–Մոսկվա մերձեցումից ու հասկանում է, որ թուրքական տարածաշրջանային առկա քաղաքականության համատեքստում արձանագրությունների անսպասելի, հանկարծակի և չբացառված վավերացումը նրանց կողմից կարող է աշխատել Հայաստանի դե՞մ:

Պետք էր ուղղակի չստորագրել այս խայտառակ փաստաթուղթը: Իսկ ստորագրելուց հետո էլ հարկավոր էր անմիջապես հետ կանչել, երբ թուրքերը հայտարարեցին, որ մտադիր չեն վավերացնել այն:

Հնարավոր է նաև, որ Երևանը դրանով կարծում է, իբրև թե Թուրքիային ուղերձ է հղում, որը մի տեսակ սպառնալիք է նաև պարունակում: Այն է՝ «վավերացրեք հիմա, կամ մենք հետ ենք կանչում»:

Չգիտեմ, հասկանալը դժվար է: Անքննելի են հայկական արտաքին քաղաքականության ճանապարհները: Ավելի հաճախ՝ անհասկանալի, անբացատրելի և անտրամաբանական:

Կարծում եմ՝ այդ հարցը պետք է տալ իշխանամերձ խոսնակներին: Նրանց կեղծ պատասխաններից ճշմարտության ինչ–որ շողեր հնարավոր կլինի կորզել:

 

– Սերժ Սերգսյանը, այդ արձանագրությունները նախաձեռնելով, ինչ–որ հարց լուծե՞ց ներքին քաղաքական դաշտում: Առկա՞ էր այդ մոտիվը:

– Եթե լուծեց, ապա դա ինձ հայտնի չէ: Հնարավոր է, որ արտաքին ինչ–որ հարցեր լուծվեցին: Հնարավոր է, որ Արևմուտքին ցույց տրվեց, թե Հայաստանի նոր ղեկավարությունը պատրաստ է նրա ցանկություններին համահունչ ինչ–որ քայլեր անել: Նաև՝ այլ քայլեր անել:

 

– Ինչպե՞ս եք տեսնում հայ–թուրքական հարաբերությունների կարգավորման հեռանկարը: Մոտ ապագայում դա կարո՞ղ է տեղի ունենալ:

– Ի՞նչ կարգավորում: Կարգավորում կարող է լինել, երբ Թուրքիան պաշտոնապես ճանաչի Հայոց ցեղասպանությունը, հատուցումներ անի, ճանաչի Վիլսոնի իրավարար վճիռը՝ դրանից բխող հետևանքներով, դադարի Ադրբեջանին աջակցել և նախապատրաստել լայնամասշտաբ պատերազմի՝ ընդդեմ Հայաստանի: Եվ առաջինն ինքն անկեղծորեն ցանկանա Հայաստանի հետ հարաբերություններ հաստատել:

Ուտոպիա է այս ամենը, այնպես չէ՞: Նույն կերպ և ուտոպիա է մոտ կամ հեռու ապագայում դրա մասին երազելը: Այն դեպքում, երբ Թուրքիան, առավել քան երբևէ, ճանապարհ է բռնել տարածաշրջանային անեքսիաների և նորանոր նվաճումների ու ընդլայնումների: Այս պարագաներում կարգավորման մասին խոսելը խելագարություն է:

Մանավանդ երբ դրա մասին լուրջ դատողություններ են անում մի երկրում, որը Թուրքիայի նվաճողական հետաքրքրությունների հիմնական օբյեկտն է: Նման է իրավիճակի, երբ կալանավորը փորձի մտերմանալ իրեն մահապատժով սպառնացող դահճի հետ:

Այս խաղում որոշողը Թուրքիան է, իսկ Թուրքիան Հայաստանը քարտեզից վերացնելու հստակ ուղի է բռնել: Եվ այս հարցում նախևառաջ օգտագործելու է Ադրբեջանին:

Թուրքերն ազգային գաղափար ունեն, վճռականություն ունեն և սիրում են իրենց հայրենիքն ու երկիրը՝ ի տարբերություն հայերի մի ստվար զանգվածի:

Գոհար Սարդարյան