Ապացույցները վերացնելը մարդուն զրկում է ճշմարտությունն ապացուցելու հնարավորությունից

Զարգացած երկրներում, եթե հնարավոր է 20–25 տարի հետո անգամ ապացուցել, որ դատապարտված և երկար տարիներ ճաղերի հետևում հայտնված անձն իրականում որևէ կապ չի ունեցել հանցագործության հետ, ապա Հայաստանում դա գրեթե անհնար է, քանի որ իրեղեն ապացույցները, որոնց հիման վրա կայացվում է վճիռը և անձը դատապարտվում է ազատազրկման, ոչնչացվում են:

Սա մի կողմից թույլ չի տալիս, որ մեր երկրում արդարադատությունը զարգանա, մյուս կողմից էլ օրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռը դառնում է անհերքելի փաստ և դաջվում մարդու կենսագրության վրա: Ստացվում է, որ դատավճռի հիմք հանդիսացած ապացույցների վերացման պատճառով պատիժ կրած անձն ինչքան էլ գոռա, փաստացի որևէ կերպ չի կարողանա ո՛չ շրջապատին և ո՛չ էլ հասարակությանն ապացուցել, որ ինքը մեղավոր չէ: Նման բացթողումը թույլ չի տալիս նաև, որ զարգանա հայոց արդարադատությունը:

Փաստաբան Տիգրան Հայրապետյանը «Փաստի» հետ զրույցում ասաց, որ դատավճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո ենթակա է կատարման: Դատավճռում նշվում է նաև, թե ինչ պետք է անել այն ապացույցների հետ, որոնց հիման վրա էլ կայացվել է դատավճիռը:

Բացի այդ, օրինական ուժի մեջ մտած դատավճիռը բողոքարկվելուց բացի կարող է վերանայվել մի քանի դեպքերում, բայց կարևոր է, որ օրենքը թույլ է տալիս նաև դատավճիռը վերանայել, երբ դատական սխալը խաթարում է արդարադատության բուն էությունը: Այդ ժամանակ դատապարտյալը վճիռն օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո, մինչև 20 տարին լրանալը, կարող է բողոքարկել առաջին ատյանի վճիռը՝ վերաքննիչ դատարան, վերաքննիչի վճիռը՝ վճռաբեկ դատարան: Սակայն հարց է ծագում, թե ապացույցները վերացնելուց հետո դատապարտյալն ինչպես կկարողանա պայքարել դատական սխալի դեմ և վերականգնել խաթարված արդարադատության բուն էությունը, եթե ապացույցները վաղուց վերացված են:

«Դա կախված է նրանից, թե դատարանն իր վճռի մեջ ապացույցների մասով ինչ որոշում է կայացրել, բայց շատ ապացույցներ, օրինակ՝ մահացածի շորերը, այլ իրեր, դատավճռով որոշում է կայացվում, որ օրինական ուժի մեջ մտնելուց հետո վերացվեն: Այդ դեպքում կարող է լինել նաև այնպես, որ դատապարտյալն այլևս չկարողանա ապացուցել, որ ինքը որևէ կապ չի ունեցել տվյալ հանցագործության հետ»,– ասաց Տ. Հայրապետյանը:
Փաստաբանը նշեց նաև, որ կարևոր է ապացույցների պահպանման ժամկետն օրենքով երկարացնելը, քանի որ չի բացառվում, որ տարիներ հետո տեխնոլոգիաներն այնքան զարգանան և այնպիսի հնարավորություններ ստեղծվեն, որ մարդիկ ավելի հեշտ ճանապարհով կարողանան ապացուցել, որ իրենք որևէ առնչություն չեն ունեցել տվյալ հանցագործության հետ և իրենց արդարացնելու պահանջ ներկայացնեն:

Հարցին, թե նման պայմաններում ընդհանրապես կարո՞ղ է խոսք լինել արդար դատական համակարգի կամ արդարադատության մասին, թե սրանով նույնպես փաստվում է, որ գործ ունենք թերի օրենսդրական դաշտի և թերի արդարադատության հետ, փաստաբանը պատասխանեց:

«Այն, որ մենք թերի արդարադատություն ունենք, ոչ մեկի համար նորություն չի, բայց կարևորն այն է, որ մեր արդարադատությունը մարդասիրական չի, քանի որ անձին հնարավորություն չեն տալիս թեկուզ 5–10 տարի հետո, նոր տեխնլոգիաների ի հայտ գալուց օգտվել և մինչև վերջ ապացուցել իր անմեղությունը: Տեխնոլոգիաների զարգացումը կարող է հանգեցնել նրան, որ ակնհայտ անօրինական դատական ակտեր կայացրած դատավորները սկսեն պատասխանատվության ենթարկվել: Այսինքն, օրենքը պետք է հնարավորություն տա, որ մարդն իրավունք ունենա իր անմեղությունն ապացուցել: Իմ կարծիքով դա և՛ մարդասիրական է, և՛ կնպաստի արդարադատության զարգացմանը: Այդ դեպքում, դատարաններն էլ կիմանան, որ մի օր կարող է որևէ դատավոր ապացուցել, որ տվյալ դատավորը սխալ վճիռ է կայացրել: Հարցը շատ տեղին է, որն օրենսդրական լուծում է պահանջում: Դրանից արդարադատության համակարգը միայն կշահի, իսկ դատավորներն էլ մի քանի չեղած ապացույցների հիման վրա, պատվերով մարդկանց չեն դատի, այլ հստակ կիմանան, որ վաղը կարող է իրենք հայտնվեն դատապարտյալի աթոռին»,– ասաց Տ. Հայրապետյանը: